Daƙiƙa:Wasiƙar Imam Ali Zuwa Ga Malikul Ashtar
| Sauran sunaye | Wasiƙar Malik Ashtar• Wasiƙa ta 53 Nahjul Balaga |
|---|---|
| Zamanin fitowa | Kusan ƙarshe-ƙarshen shekara ta 33 ko kuma farko-farkon shekara ta 38H |
| Ta fito daga | Imam Ali (A.S) |
| Wanda ake magana da shi | Malikul Ashtar |
| Yare | Larabci |
| Marawaici | Asbag Bin Nubata |
| Maudu'i | Gudanar da mulki da siyasar tafiyar da al'umma |
| Fagen da ta fito | Naɗa Malik Ashtar a matsayin gwamnan Masar |
| Madogaran Shi'a | Nahjul Balaga, Tuhaful Uƙul |
| Madogaran AhluS-sunna | Al-Muhasaba Wa Jawahirul Ilmi Attazkiratul Hamduniyya Wa Nhayatul Arab• Attazkiratul Hamduniyya |
| Siffofi | • Gabatar da muhimman batutuwan shugabanci da gudanarwa• Kula da bangarorin abin duniya da na ruhaniya na rayuwar mutane• Bayyana hanyoyin tafiyar da mulki • Bayyana ma'aunan ingantaccen mulki na gaskiya |
| Nazarin Kwafi | Adabul Muluk• Arra'id War-Ra'iyya• Ma'al Imam Ali (A.S) Fi Ahdi Malikul Ashtar• Ahdul Imam Ali (A.S) Ila Malikil Ashtar |
| An tarjama zuwa | Farsi |
| Mai alaƙa | Wasiƙar Imam Ali Zuwa Ga Usman Hunaif• Wasiƙar Imam Ali Zuwa Ga Ash'as Bin Ƙaisi• Wasiƙar Imam Ali Zuwa Ga Shuraihu Ƙazi• Wasiƙar Imam Ali Zuwa Ga Sahlu Bin Hunaif |
wasiƙar Imam Ali (A.S) zuwa ga Malikul Ashtar ita ce mafi girma kuma mafi cike da bayanai daga cikin wasiƙun Nahjul Balaga da suka shafi tafiyar da gwamnati da siyasar gudanar da al'umma. A cikin wannan wasiƙa an bayyana ginshiƙai, ƙa'idoji, hanyoyi, manufofi da ɗabi'un shugabanci da gudanar da gwamnati.
Daga cikin shawarwarin da aka bayar a cikin wasiƙar akwai: ba da kulawa ta musamman ga marasa galihu, ware wani lokaci domin ganawa da jama'a gaba ɗaya, zaɓar masu ba da shawara masu ƙarfi da hikima, da kuma hana duk wani nau'in son kai da cin moriyar muƙami. An bayyana waɗannan shawarwari a matsayin na musamman waɗanda babu kamar su.
A lokacin da Masar take cikin rikici da rudani, Imam Ali (A.S) ya naɗa Malikul Ashtar a matsayin gwamnan Masar, sannan ya rubuta masa wannan wasiƙa domin ya gudanar da mulki bisa ƙa'idodinta.
Bayan shahadar Malikul Ashtar, wasiƙar ta faɗa hannun Mu'awiya, wanda ya ɓoye ta a cikin taskarsa. Daga baya, Umar Bin Abdul-Aziz ya fitar da ita ga jama'a.
Daga cikin muhimman abubuwan da suka bambanta wannan wasiƙa akwai: kula da ɓangarorin rayuwar mutane na zahiri da na ruhi bisa ɗabi'un ɗan Adam da ƙimomin Ubangiji; bayyana tsarin gudanar da gwamnati bisa ƙa'idojin hankali da ɗabi'a; da kuma fayyace ma'aunin zaɓar shugabanni da ma'aikata bisa cancanta cikin cikakkiyar hanya.
Baya ga sharhi da fassarar wannan wasiƙa da aka yi a cikin jerin tarjamomin Nahjul Balaga da kuma sharhin da aka rubuta gaba ɗaya a kan Nahjul Balaga, an kuma rubuta sharhi da fassara na musamman kan wannan wasiƙa. Daga cikinsu akwai: Ar-Ra'i War-Ra'iyya, na Taufiƙ Al-Fakiki. Hikmat Usul Siyasi-ye Islam, na Muhammad Taƙi Jafari. Dalalate Daulat, talifin Mustafa Dilshad Tehrani.
Gabatarwa Da Muhimmancinta
Wasiƙar Imam Ali (A.S) zuwa ga Malikul Ashtar, wadda aka rubuta wa Malikul Ashtar domin bayyana ƙa'idojin gudanar da mulki, ana ɗaukarta a matsayin mafi girma kuma mafi cike da bayanai daga cikin wasiƙun Nahjul Balaga da suka shafi shugabanci da tsarin tafiyar da al'umma.[1]
إِنَّمَا عِمَادُ الدِّينِ وَ جِمَاعُ الْمُسْلِمِينَ وَ الْعُدَّةُ لِلْأَعْدَاءِ الْعَامَّةُ مِنَ الْأُمَّةِ فَلْيَكُنْ صِغْوُكَ لَهُمْ وَ مَيْلُكَ مَعَهُمْ
Tushen addini, ginshiƙin haɗin kan Musulmi da kuma ƙarfin kariya daga maƙiya su ne talakawan al'umma kawai; saboda haka ka saurare su, ka kula da su, kuma ka ba su muhimmanci.
Nahjul Balagha, gyaran Subhi Salih, 1414H, Wasiƙa ta 53, shafi na 429.
A cikin wannan wasiƙa, Imam Ali (A.S) ya bayyana batutuwa daban-daban da ya kamata jami'in gwamnati Musulmi ya aiwatar a fannoni na zamantakewa, siyasa, shari'a, soja da al'adu.[2]
Wasu masana suna cewa wannan wasiƙa ta ƙunshi batutuwa na musamman daga fannoni daban-daban, kuma tana da alaƙa da fannonin ilimi da dama da ake amfani da su a yau. Saboda haka, domin a fahimci ma'anoninta da zurfinta yadda ya kamata, ana buƙatar sanin waɗannan fannoni na ilimi.[3]
Ko da yake an rubuta wannan wasiƙa ne zuwa ga Malikul Ashtar domin ya mulki Masar, amma a cewar Muhammad Taƙi Jafari, ɗaya daga cikin masu sharhin Nahjul Balaga, wannan wasiƙa ba ta keɓanta da Malikul Ashtar ko al'ummar Masar kaɗai ba. A cikinta an bayyana ƙa'idoji da hanyoyin gudanar da mutane baki ɗaya, a kowane yanayi da kowane zamani.[4] Saboda haka, ana fassara da sharhin wannan wasiƙa ga sarakuna da shugabanni daban-daban a matsayin jagora kan yadda ya kamata a gudanar da mulki.[5]
An ce Mirzayi Shirazi, wanda ya shahara da bayar da fatawar haramta taba, ya kasance yana ci gaba da karanta wannan wasiƙa, kuma ya mayar da shawarwarin da ke cikinta abin koyi a rayuwarsa.[6] Mirzayi Na'ini, marubucin littafin Tanbihul Umma, ya ba da shawarar cewa duk mutumin da ke da wani nau'i na alhakin gudanar da wani wuri ko wata hukuma, ya karanta wannan wasiƙa kuma ya yi aiki da koyarwar da ke cikinta.[7]
Murtada Muɗahhari ya bayyana umarnin Imam Ali (A.S) zuwa ga Malikul Ashtar a matsayin ɗaya daga cikin abubuwan ban mamaki na Musulunci. Yana mai nuni da yanayin rayuwar al'ummar Larabawa ta lokacin, ya nuna mamakinsa kan yadda aka iya fitar da irin wannan tsayayyen tsarin zamantakewa na gudanar da al'umma tun shekaru kusan 1400 da suka gabata. Ya bayyana wannan umarni da cewa ya kai wani matsayi na ci gaba har ya yi kama da abin da masana falsafa na ƙarni na 19 da na 20 suka samar.[8]
A cewar Ibn Hamdun, marubuci kuma mawaƙin Bagdad, duk da cewa siyasa tana da nisa da taƙawa, Imam Ali (A.S) ya haɗa siyasa da taƙawa a cikin wannan wasiƙa.[9] A ra'ayinsa, mutum idan ya karanta wannan wasiƙa, zai iya samun wadataccen ilimi har ya rage buƙatawarsa ga yawancin maganganun masu hikima.[10]
Mirza Na'ini kuma ya ɗauki shawarwarin da ke cikin wannan wasiƙa a matsayin wani abu mafi ƙarancin samuwa fiye da "Jan kibritu" (kibritu al-ahmar), wato wani abu mai matuƙar wuya a samu.[11] A mafi yawan kwafi na Nahjul Balaga, an jera wannan wasiƙa a matsayin wasiƙa ta 53.[12]
| Sunan kwafin rubutun | Lambar wasiƙa |
|---|---|
| Al-Mu'jam al-Mufahras, Subhi Salih, Faizul Islam, Mulla Salih, Ibn Abi al-Hadid, Abduh. | 53 |
| Ibn Maisan Khuyi Fi Zilal | 52 |
| Mulla Fatahullah | 56 |
Abun Ciki
فَإِنَّهُمْ صِنْفَانِ إِمَّا أَخٌ لَكَ فِي الدِّينِ وَ إِمَّا نَظِيرٌ لَكَ فِي الْخَلْقِ يَفْرُطُ مِنْهُمُ الزَّلَلُ وَ تَعْرِضُ لَهُمُ الْعِلَلُ وَ يُؤْتَى عَلَى أَيْدِيهِمْ فِي الْعَمْدِ وَ الْخَطَإِ فَأَعْطِهِمْ مِنْ عَفْوِكَ وَ صَفْحِكَ مِثْلِ الَّذِي تُحِبُّ وَ تَرْضَى أَنْ يُعْطِيَكَ اللَّهُ مِنْ عَفْوِهِ وَ صَفْحِه Talakawanka kashi biyu ne: wasu 'yan'uwanka ne a addini, wasu kuma abokan zamanka ne a halitta. Wani lokaci suna aikata zunubi, ko wata cuta ta same su, ko kuma kuskure ya auku daga gare su da gangan ko ba da gangan ba. Saboda haka, kada ka ɗauki kuskurensu a matsayin dalilin hukunci mai tsanani, kuma ka yafe musu zunubansu, kamar yadda kake son Allah Ya yafe maka, Ya kuma gafarta maka laifinka.
Nahjul Balagha, Tas'hihu Subhi Salih, 1414H, Wasiƙa ta 53, shafi na 427–428.
A cewar wasu masu bincike, a cikin wannan wasiƙa an yi bayanin manyan batutuwan da suka shafi gudanar da mulki da yadda ake shugabanci,[13] kuma an bayyana su a cikin manyan fannoni guda biyar: 1. Ginshikai; 2.Ƙa'idoji; 3. Hanyoyin gudanarwa; 4.Manufofin siyasa; 5.Ɗabi'un shugabanci.[14] An kuma kasa batutuwan da ke cikin wannan doguwar wasiƙa zuwa manyan batutuwa guda goma kamar haka:
- Muhimmancin aikin da aka damƙa wa Malikul Ashtar;
- Muhimman tunatarwa na ɗabi'a waɗanda ke tasiri ga gudanar da mulki;
- Raba mutane zuwa ƙungiyoyi da rukunai daban-daban;
- Ba da kulawa ta musamman ga marasa galihu;
- Wajabcin ware lokaci domin ganawa da jama'a gaba ɗaya;
- Zaɓar masu ba da shawara masu ƙarfi da hikima;
- Hana duk wani nau'in cin moriyar mukami da fifita ƴan uwa ko na kusa;
- Ba da muhimmanci ga zaman lafiya tare da kasancewa cikin taka-tsantsan game da maƙiya;
- Ba da muhimmanci ga tabbatar da ibadu da farillan addini ga jama'a;
- Yin addu'a domin samun nasara wajen sauke nauyin da aka ɗora wa mutum.[15]
Siffofi
Daga cikin siffofi da muhimman abubuwan da wannan wasiƙa ta ƙunsa akwai:
- Bayyana manyan batutuwan shugabanci da gudanar da mulki, waɗanda suka haɗa da ginshiƙai, ƙa'idoji, hanyoyin gudanarwa, manufofin siyasa da ɗabi'un shugabanci, cikin bayani mai sauƙin fahimta da ƙarfi.[16]
- Kula da ɓangarorin zahiri da na ruhi na rayuwar mutane, bisa ɗabi'un ɗan Adam da ƙimomin Ubangiji.[17]
- Bayyana rawar da matsayin gwamnati da jama'a suke da shi cikin bayani mai hujja, bisa koyarwar wahayi.[18]
- Bayyana hanyar gudanar da mulki bisa ƙa'idojin hankali da ɗabi'a, cikin ingantacciyar hanya.[19]
- Bayyana ma'aunan cancantar mutum da cancantar sa mukami cikin cikakkiyar hanya.[20]
- Bayyana alamomin mulkin gaskiya a sarari.[21]
Dalilin Rubuta Wannan Wasiƙa
لْحَذَرَ كُلَّ الْحَذَرِ مِنْ عَدُوِّكَ بَعْدَ صُلْحِهِ فَإِنَّ الْعَدُوَّ رُبَّمَا قَارَبَ لِيَتَغَفَّلَ فَخُذْ بِالْحَزْمِ وَ اتَّهِمْ فِي ذَلِكَ حُسْنَ الظَّنِّ وَ إِنْ عَقَدْتَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ [عَدُوٍّ لَكَ] عَدُوِّكَ عُقْدَةً أَوْ أَلْبَسْتَهُ مِنْكَ ذِمَّةً فَحُطْ عَهْدَكَ بِالْوَفَاءِ وَ ارْعَ ذِمَّتَكَ بِالْأَمَانَةِ وَ اجْعَلْ نَفْسَكَ جُنَّةً دُونَ مَا أَعْطَيْتَ فَإِنَّهُ لَيْسَ مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ شَيْءٌ النَّاسُ أَشَدُّ عَلَيْهِ اجْتِمَاعاً مَعَ تَفَرُّقِ أَهْوَائِهِمْ وَ تَشَتُّتِ آرَائِهِمْ مِنْ تَعْظِيمِ الْوَفَاءِ بِالْعُهُود Ka yi hattara sosai da maƙiyinka bayan sulhunsu, domin wani lokaci maƙiyi kan kusanto ne domin ya samu damar yaudare ka ba tare da ka lura ba. Saboda haka, ka kasance mai taka-tsantsan, kada ka dogara da kyakkyawan zato a wannan al'amari.
Idan ka kulla wata yarjejeniya tsakaninka da maƙiyinka, ko ka ba shi wata amana da kariya daga gare ka, to ka kiyaye wannan alkawari ta hanyar cika shi, kuma ka kiyaye amanarka cikin gaskiya. Ka sanya kanka garkuwa domin kare abin da ka yi alkawari da shi. Domin babu wani daga cikin farillan Allah da mutane suka fi haɗuwa a kansa, duk da bambancin son zuciyarsu da rarrabuwar ra'ayoyinsu, kamar girmama cika alkawura.
Nahjul Balagha, Tas'hihu Subhi Salih, 1414H, Wasiƙa ta 53, shafi na 442.
Dangane da dalilin rubuta wannan wasiƙa, an bayyana cewa Imam Ali (A.S) ya yanke shawarar naɗa Malikul Ashtar, wanda mutum ne mai ƙwarewa da iya gudanar da al'amura, a matsayin gwamnan Masar. Saboda haka, ya rubuta masa wannan cikakkiyar wasiƙa wadda take ƙunshe da bayani dalla-dalla kan yadda ya kamata a gudanar da mulki, domin Malikul Ashtar ya yi mulki bisa ƙa'idojin da ke cikinta.[22]
An ƙiyasta cewa an rubuta wannan wasiƙa ne a watannin ƙarshe na shekara ta 37H, ko kuma a watannin farko na shekara ta 38H.[23]
A wancan lokaci, yanayin mulkin hukumar Imam Ali (A.S) ya kasance mai wahala saboda yaƙe-yaƙen da hare-hare, (Gharat)[24] yayin da yanayin Masar ya kasance cikin rikici da rashin kwanciyar hankali. Muhammad Bin Abubakar, wanda shi ne gwamnan Masar a lokacin, ya kasa shawo kan matsalolin da ke faruwa a can.[25]
Labarin Yadda wasiƙar Ta Yaɗu Cikin Jama'a
An ce umarnin Imam Ali (A.S) zuwa ga Malikul Ashtar ya shiga hannun jama'a a zamanin mulkin Umar Bin Abdul-Aziz.[26] A ra'ayin Ibn Abil Hadid, ɗaya daga cikin masu sharhin Nahjul Balaga mabiyin mazhabar Ahlus-Sunna,[27] da kuma Nasir Makarim Shirazi, daga cikin malaman manyan maraji'an taƙlidi na Shi'a,[28] bayan shahadar Malikul Ashtar, wasiƙar ta faɗa hannun Mu'awiya. Mu'awiya ya ɓoye ta a cikin taskarsa, ba ya barin jama'a su gan ta. Ana cewa ya kasance yana karanta ta akai-akai kuma yana mamakin zurfin abubuwan da ke cikinta, har zuwa lokacin da Umar Bin Abdul-Aziz, a lokacin mulkinsa, ya fito da ita ga jama'a.
Sai dai, bisa ga wasu madogara, wannan labarin ya shafi wasiƙar Imam Ali (A.S) zuwa ga Muhammad Bin Abubakar, ba wasiƙar Malikul Ashtar ba.[29] Amma Ibn Abil Hadid da Makarim Shirazi suna ganin cewa wasiƙar Imam Ali (A.S) zuwa ga Muhammad Bin Abubakar wasiƙa ce mai alaƙa da ɗabi'a da tarbiyya, saboda haka suna ganin wannan labarin ya fi dacewa a danganta shi da wasiƙar Malikul Ashtar.[30]
Inganci Da Sauran Madogaran Wasiƙar
A ra'ayin Imam Khomaini, wanda ya kafa Jamhuriyar Musulunci ta Iran, umarnin Malikul Ashtar yana ɗauke da zurfin ma'ana da bayanai wanda irin wannan abun ba ya fitowa sai daga Ma'asumai. A cewarsa, daga cikin abubuwan da ke cikin wasiƙar kanta za a iya gane cewa ingantacciya ce.[31] Nasir Makarim Shirazi, daga cikin maraji'an taƙlidi na Shi'a da ake koyi da su, shi ma ya ɗauki wannan wasiƙa a matsayin ingantacciya saboda shahararta ƙwarai da gaske da kuma yawaitar kawo ta a cikin littattafan Hadisi daban-daban. Saboda haka, ya ga cewa ba lallai ba ne a zurfafa binciken isnad ɗinta.[32] Duk da haka, wasu masu bincike sun gudanar da binciken isnadin wannan wasiƙa, kuma sun tabbatar da cewa isnad ɗinta ingantacce ne.[33]
Baya ga Nahjul Balaga, an samu wannan wasiƙa a wasu madogaran Shi'a, kamar: Da'a'imul Islam;[34] Tuhaf al-Uƙul.[35] Haka kuma, an same ta a wasu madogaran Ahlus-Sunna, kamar: Al-Mujalasa Wa Jawahirul Ilmi;[36] Attazkiratul Hamduniyya;[37] Nihayatul Irab.[38] An kuma yi nuni da cewa an kawo wannan wasiƙa a wasu madogara daban-daban.[39] Najashi da Shaik Ɗusi, waɗanda suke daga cikin manyan malaman Ilmul-Rijal na Shi'a a ƙarni na biyar bayan hijira, sun kawo isnad ɗin wannan wasiƙa ba tare da kawo cikakken matanin wasiƙar ba. Sun bayyana cewa babban mai riwayarta shi ne Asbag Bin Nubata.[40]
Duk da haka, ba a samu cikakken ra'ayi ɗaya tsakanin masana game da isnadi da tushen wannan wasiƙa ba. Wasu ma sun ɗauke ta a matsayin abin ƙirƙira, suna cewa marubucin wasiƙar da wanda aka rubuta wa ba Imam Ali (A.S) da Malikul Ashtar ba ne.[41] Sai dai an kuma bayyana cewa wasu shugabanni sun yi koyi da wannan wasiƙa, suka rubuta wa wasu gwamnoninsu wasiƙu kan yadda ake gudanar da mulki, ba tare da ambaton asalin madogarar da suka yi koyi da ita ba.[42]
Rijistar wasiƙar A UNESCO
A wasu madogara an yi iƙirarin cewa an wallafa wannan wasiƙa a matsayin takardar hukuma a Majalisar Ɗinkin Duniya (UN).[43] Sai dai Sayyid Jamalud-Din Dinparwar, shugaban Gidauniyar Nahjul Balaga ta Duniya, ya bayyana a shekara ta 1395Sh (2016M) cewa har zuwa wannan lokacin ba a tabbatar da wannan batu ba.[44]
Duk da haka, an gabatar da wasu sassa na wannan wasiƙa a matsayin ɗaya daga cikin takardun da ke bayyana tsarin gudanar da al'ummar Larabawa, kuma an ce an yi wa wasu sassanta rajista a matsayin takardun tarihi.[45]
Fassarori Da Sharhi-sharhi

Baya ga sharhi da fassarar wasiƙar Malikul Ashtar da aka yi a cikin littattafan fassara da sharhin Nahjul Balaga gaba ɗaya, an kuma rubuta dubban? (Sharhi da fassarori na musamman) a kan wannan wasiƙa da harsunan Farisanci da Larabci.[46] Daga cikin waɗannan ayyuka akwai:
- Adabul Muluk: Fassara da sharhin umarnin Amirul Muminina Ali (A.S) zuwa ga Malikul Ashtar, wanda Muhammad Rafi' Husaini Husaini Tabataba'i, wanda aka fi sani da Nizam al-Ulama' al-Tabrizi (1250–1326H), ya rubuta. Littafin ya kuma ƙunshi taƙaitaccen sharhin Ibn Maisam Bahrani da na Muhammad Taƙi Jafari.[47]
- Al-Ra'i War Ra'iyya, na Taufiƙ Al-Fakiki: Marubucin ya yi ƙoƙarin, baya ga sharhin wannan wasiƙa, ya kwatanta sassa daban-daban na wasiƙar da dokoki da ƙa'idojin ƙasa da ƙasa na zamani, tare da nuna fifikon ƙa'idojin da ke cikin wannan wasiƙa a kan dokokin ƙasa da ƙasa.[48] Sayyid Muhammad Saqafi ya fassara littafin zuwa Farisanci kuma ya wallafa shi da taken "ƙa'idojin tafiyar da ƙasa daga mahangar Imam Ali (A.S)".[49]
- Hikmat Osule Siyasa-yi Islam: Fassara da sharhin wasiƙar da Muhammad Taƙi Jafari ya yi.[50]
- Ayine Keshwardari az Didgah Imam Ali (A.S): Aikin Muhammad Fadil Lankarani[51]
- Bist Majlis Piramun Ahadnamayi Malikul Ashtar: Aikin Rida Ustadi.[52]
- Dalalat Daulat: Sharhin wasiƙa ta 53 cikin Nahjul Balaga, wanda Mustafa Dilshad Tehrani ya rubuta.[53]
- Muƙtabas al-Siyasa wa Siyaku al-Ri'asa: Sharhin kalmomi da istilahohin da suke da wahalar fahimta a cikin wasiƙar, wanda Muhammad Abduhu ya rubuta.[54]
- Bayestaha-yi Hukmrani dar Farman Hukumi Amirul Muminin (A.S): Sharhin Farisanci wanda Abbas Ka'abi ya rubuta.[55]
- Kandokawi dar Mudiriyyat Alawi: Nazari kan tsarin shugabanci na Imam Ali, wanda ya dogara da wasiƙa ta 53 ta Nahjul Balaga; Amir Hushang Azardashti ne ya rubuta.[56]
- Ahdu al-Imam Ali (A.S) ila Malik al-Ashtar: Sharhin wasiƙa ta 53 ta Nahjul Balaga, wanda Ali Ansariyan ya rubuta.[57]
- Ma'a al-Imam Ali (A.S) fi Ahdi Malik al-Ashtar: Sharhin wannan wasiƙa, wanda Muhammad Baƙir Nasiri ya shirya.[58]
- Manshur Mudiriyyat: Sharhi ne na kwatanci, wato kwatanta wannan wasiƙa da sabbin bincike da aka samu a fannin ilimin gudanarwa; Sayyid Muhammad Muƙimi ne ya rubuta.[59]
- Mudiriyyat wa Mudara dar Kalam Ali (A.S): Sharhi daga Ali Shirwani.[60]
- Nizamnamayi Hukumat: Sharhin wasiƙar, wanda Muhammad Kazim Mashhadi ya rubuta.[61]
- Mudiriyyat wa Siyasa: Aikin Ali Akbar Zakiri.[62]
- Daulat-i Jawid: Fassara da sharhin wasiƙar, wanda Muhammad Ali Salihi Mazandarani ya rubuta.[63]
- Dastur Hukumat: Fassarar wasiƙar Malikul Ashtar zuwa harsuna uku: fassarar Farisanci ta Muhammad Husaini Furugi, fassarar Faransanci ta Mahmoud Sadiqan, da fassarar Ingilishi wadda Abdullahi Baqiri ya shirya.[64]
- Simayi Karguzaran dar Nahjul Balaga: Fassarar Farisanci ta Sayyid Jamalud-Din Dinparwar.[65]
- An Ast Shiwayi Hukumat: Fassarar Farisanci ta Sayyid Mahadi Shuja'i.[66]
- Farman: Fassarar Farisanci ta Mirza Muhammad Ibrahim Nawwab Tahrani.[67]
Kuma ku duba: Fihirisar Sharhi-sharhin Nahjul Balaga da Fihirisar Tarjamomin Nahjul Balaga.
Rubutu Da Asalin Fassara
Ga rubutun wannan wasiƙa[68] da fassararta, bisa fassarar Nasir Makarim Shirazi,[69] kamar haka:
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ
هَذَا مَا أَمَرَ بِهِ عَبْدُ اللهِ عَلِی أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ، مَالِک بْنَ الْحَارِثِ الْاَشْتَرَ فِی عَهْدِهِ إِلَیهِ، حِینَ وَلاَّهُ مِصْرَ:
جِبَایةَ خَرَاجِهَا، وَجِهَادَ عَدُوِّهَا، وَاسْتِصْلاَحَ أَهْلِهَا، وَعِمَارَةَ بِلاَدِهَا، أَمَرَهُ بِتَقْوَی اللهِ، وَإِیثَارِ طَاعَتِهِ، وَاتِّبَاعِ مَا أَمَرَ بِهِ فِی کتَابِهِ: مِنْ فَرَائِضِهِ وَسُنَنِهِ، الَّتِی لایسْعَدُ أَحَدٌ إِلاَّ بِاتِّبَاعِهَا، وَلاَ یشْقَی إِلاَّ مَعَ جُحُودِهَا وَإِضَاعَتِهَا،
وَأَنْ ینْصُرَ اللهَ سُبْحَانَهُ بِقَلْبِهِ وَیدِهِ وَلِسَانِهِ; فَإِنَّهُ، جَلَّ اسْمُهُ، قَدْ تَکفَّلَ بِنَصْرِ مَنْ نَصَرَهُ، وَإِعْزَازِ مَنْ أَعَزَّهُ. وَأَمَرَهُ أَنْ یکْسِرَ نَفْسَهُ مِنَ الشَّهَوَاتِ، وَیزَعَهَا عِنْدَ الْجَمَحَاتِ، فَإِنَّ النَّفْسَ أَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ، إِلاَّ مَا رَحِمَ اللهُ.
ثُمَّ اعْلَمْ یا مَالِک أَنِّی قَدْ وَجَّهْتُک إِلَی بِلاَد قَدْ جَرَتْ عَلَیهَا دُوَلٌ قَبْلَک، مِنْ عَدْل وَجَوْر، وَأَنَّ النَّاسَ ینْظُرُونَ مِنْ أُمُورِک فِی مِثْلِ مَا کنْتَ تَنْظُرُ فِیهِ مِنْ أُمُورِ الْوُلاَةِ قَبْلَک، وَیقُولُونَ فِیک مَا کنْتَ تَقُولُ فِیهِمْ، وَإِنَّمَا یسْتَدَلُّ عَلَی الصَّالِحِینَ بِمَا یجْرِی اللهُ لَهُمْ عَلَی أَلْسُنِ عِبَادِهِ،
فَلْیکنْ أَحَبَّ الذَّخَائِرِ إِلَیک ذَخِیرَةُ الْعَمَلِ الصَّالِحِ، فَامْلِکْ هَوَاک، وَشُحَّ بِنَفْسِک عَمَّا لایحِلُّ لَک، فَإِنَّ الشُّحَّ بِالنَّفْسِ الْاِنْصَافُ مِنْهَا فِیمَا أَحَبَّتْ أَوْ کرِهَتْ. وَأَشْعِرْ قَلْبَک الرَّحْمَةَ لِلرَّعِیةِ، وَالْمَحَبَّةَ لَهُمْ، وَاللُّطْفَ بِهِمْ، وَلاَ تَکونَنَّ عَلَیهِمْ سَبُعاً ضَارِیاً تَغْتَنِمُ أَکْلَهُمْ،
فَإِنَّهُمْ صِنْفَانِ: إِمَّا أَخٌ لَک فِی الدِّینِ، وَإِمَّا نَظِیرٌ لَک فِی الْخَلْقِ، یفْرُطُ مِنْهُمُ الزَّلَلُ، وَتَعْرِضُ لَهُمُ الْعِلَلُ، وَیؤْتَی عَلَی أَیدِیهِمْ فِی الْعَمْدِ وَالْخَطَإِ، فَأَعْطِهِمْ مِنْ عَفْوِک وَصَفْحِک مِثْلِ الَّذِی تُحِبُّ وَتَرْضَی أَنْ یعْطِیک اللهُ مِنْ عَفْوِهِ وَصَفْحِهِ، فَإِنَّک فَوْقَهُمْ، وَوَالِی الْاَمْرِ عَلَیک فَوْقَک، وَاللهُ فَوْقَ مَنْ وَلاَّک! وَقَدِ اسْتَکْفَاک أَمْرَهُمْ، وَابْتَلاَک بِهِمْ.
وَلاَ تَنْصِبَنَّ نَفْسَک، لِحَرْبِ اللهِ فَإِنَّهُ لایدَ لَک بِنِقْمَتِهِ، وَلاَ غِنَی بِک عَنْ عَفْوِهِ وَرَحْمَتِهِ. وَلاَ تَنْدَمَنَّ عَلَی عَفْو، وَلاَ تَبْجَحَنَّ بِعُقُوبَة، وَلاَ تُسْرِعَنَّ إِلَی بَادِرَة وَجَدْتَ مِنْهَا مَنْدُوحَةً، وَلاَ تَقُولَنَّ: إِنِّی مُؤَمَّرٌ آمُرُ فَأُطَاعُ، فَإِنَّ ذَلِک إِدْغَالٌ فِی الْقَلْبِ، وَمَنْهَکةٌ لِلدِّینِ، وَتَقَرُّبٌ مِنَ الْغِیرِ.
وَإِذَا أَحْدَثَ لَک مَا أَنْتَ فِیهِ مِنْ سُلْطَانِک أُبَّهَةً أَوْ مَخِیلَةً، فَانْظُرْ إِلَی عِظَمِ مُلْک اللهِ فَوْقَک، وَقُدْرَتِهِ مِنْک عَلَی مَا لاتَقْدِرُ عَلَیهِ مِنْ نَفْسِک، فَإِنَّ ذَلِک یطَامِنُ إِلَیک مِنْ طِمَاحِک، وَیکفُّ عَنْک مِنْ غَرْبِک، وَیفِیءُ إِلَیک بِمَا عَزَبَ عَنْک مِنْ عَقْلِک! إِیاک وَمُسَامَاةَ اللهِ فِی عَظَمَتِهِ، وَالتَّشَبُّهَ بِهِ فِی جَبَرُوتِهِ، فَإِنَّ اللهَ یذِلُّ کلَّ جَبَّار، وَیهِینُ کلَّ مُخْتَال.
أَنْصِفِ اللهَ وَأَنْصِفِ النَّاسَ مِنْ نَفْسِک، وَمِنْ خَاصَّةِ أَهْلِک، وَمَنْ لَک فِیهِ هَوًی مِنْ رَعِیتِک، فَإِنَّک إِلاَّ تَفْعَلْ تَظْلِمْ! وَمَنْ ظَلَمَ عِبَادَ اللهِ کانَ اللهُ خَصْمَهُ دُونَ عِبَادِهِ، وَمَنْ خَاصَمَهُ اللهُ أَدْحَضَ حُجَّتَهُ، وَکانَ لِلَّهِ حَرْباً حَتَّی ینْزِعَ أَوْ یتُوبَ. وَلَیسَ شَیءٌ أَدْعَی إِلَی تَغْییرِ نِعْمَةِ اللهِ وَتَعْجِیلِ نِقْمَتِهِ مِنْ إِقَامَة عَلَی ظُلْم، فَإِنَّ اللهَ سَمِیعٌ دَعْوَةَ الْمُضْطَهَدِینَ وَهُوَ لِلظَّالِمِینَ بِالْمِرْصَادِ.
وَلْیکنْ أَحَبَّ الْاُمُورِ إِلَیک أَوْسَطُهَا فِی الْحَقِّ، وَأَعَمُّهَا فِی الْعَدْلِ، وَأَجْمَعُهَا لِرِضَی الرَّعِیةِ، فَإِنَّ سُخْطَ الْعَامَّةِ یجْحِفُ بِرِضَی الْخَاصَّةِ، وَإِنَّ سُخْطَ الْخَاصَّةِ یغْتَفَرُ مَعَ رِضَی الْعَامَّةِ.
وَلَیسَ أَحَدٌ مِنَ الرَّعِیةِ أَثْقَلَ عَلَی الْوَالِی مَؤُونَةً فِی الرَّخَاءِ، وَأَقَلَّ مَعُونَةً لَهُ فِی الْبَلاَءِ، وَأَکْرَهَ لِلْاِنْصَافِ، وَأَسْأَلَ بِالْاِلْحَافِ، وَأَقَلَّ شُکْراً عِنْدَ الْاِعْطَاءِ، وَأَبْطَأَ عُذْراً عِنْدَ الْمَنْعِ، وَأَضْعَفَ صَبْراً عِنْدَ مُلِمَّاتِ الدَّهْرِ مِنْ أَهْلِ الْخَاصَّةِ. وَإِنَّمَا عِمَادُ الدِّینِ، وَجِمَاعُ الْمُسْلِمِینَ، وَالْعُدَّةُ لِلْاَعْدَاءِ، الْعَامَّةُ مِنَ الْاُمَّةِ، فَلْیکنْ صِغْوُک لَهُمْ، وَمَیلُک مَعَهُمْ.
وَلْیکنْ أَبْعَدَ رَعِیتِک مِنْک، وَأَشْنَأَهُمْ عِنْدَک، أَطْلَبُهُمْ لِمَعَائِبِ النَّاسِ; فَإِنَّ فِی النَّاسِ عُیوباً، الْوَالِی أَحَقُّ مَنْ سَتَرَهَا، فَلاَ تَکْشِفَنَّ عَمَّا غَابَ عَنْک مِنْهَا، فَإِنَّمَا عَلَیک تَطْهِیرُ مَا ظَهَرَ لَک، وَاللهُ یحْکمُ عَلَی مَا غَابَ عَنْک، فَاسْتُرِ الْعَوْرَةَ مَا اسْتَطَعْتَ یسْتُرِ اللهُ مِنْک مَا تُحِبُّ سَتْرَهُ مِنْ رَعِیتِک.
أَطْلِقْ عَنِ النَّاسِ عُقْدَةَ کلِّ حِقْد، وَاقْطَعْ عَنْک سَبَبَ کلِّ وِتْر، وَتَغَابَ عَنْ کلِّ مَا لایضِحُ لَک، وَلاَ تَعْجَلَنَّ إِلَی تَصْدِیقِ سَاع فَإِنَّ السَّاعِی غَاشٌّ، وَإِنْ تَشَبَّهَ بِالنَّاصِحِینَ.
وَلاَ تُدْخِلَنَّ فِی مَشُورَتِک بَخِیلاً یعْدِلُ بِک عَنِ الْفَضْلِ، وَیعِدُک الْفَقْرَ، وَلاَ جَبَاناً یضْعِفُک عَنِ الْاُمُورِ، وَلاَ حَرِیصاً یزَینُ لَک الشَّرَهَ بِالْجَوْرِ، فَإِنَّ الْبُخْلَ وَالْجُبْنَ وَالْحِرْصَ غَرَائِزُ شَتَّی یجْمَعُهَا سُوءُ الظَّنِّ بِاللهِ.
إِنَّ شَرَّ وُزَرَائِک مَنْ کانَ لِلْاَشْرَارِ قَبْلَک وَزِیراً، وَمَنْ شَرِکهُمْ فِی الآْثَامِ فَلاَ یکونَنَّ لَک بِطَانَةً، فَإِنَّهُمْ أَعْوَانُ الْاَثَمَةِ، وَإِخْوَانُ الظَّلَمَةِ، وَأَنْتَ وَاجِدٌ مِنْهُمْ خَیرَ الْخَلَفِ مِمَّنْ لَهُ مِثْلُ آرَائِهِمْ وَنَفَاذِهِمْ، وَلَیسَ عَلَیهِ مِثْلُ آصَارِهِمْ وَأَوْزَارِهِمْ وَآثَامِهِمْ، مِمَّنْ لَمْ یعَاوِنْ ظَالِماً عَلَی ظُلْمِهِ، وَلاَ آثِماً عَلَی إِثْمِهِ أُولَئِک أَخَفُّ عَلَیک مَؤُونَةً، وَأَحْسَنُ لَک مَعُونَةً، وَأَحْنَی عَلَیک عَطْفاً، وَأَقَلُّ لِغَیرِک إِلْفاً، فَاتَّخِذْ أُولَئِک خَاصَّةً لِخَلَوَاتِک وَحَفَلاَتِک،
ثُمَّ لْیکنْ آثَرُهُمْ عِنْدَک أَقْوَلَهُمْ بِمُرِّ الْحَقِّ لَک وَأَقَلَّهُمْ مُسَاعَدَةً فِیمَا یکونُ مِنْک مِمَّا کرِهَ اللهُ لاَِوْلِیائِهِ، وَاقِعاً ذَلِک مِنْ هَوَاک حَیثُ وَقَعَ. وَالْصَقْ بِأَهْلِ الْوَرَعِ وَالصِّدْقِ; ثُمَّ رُضْهُمْ عَلَی أَلاَّ یطْرُوک وَلاَ یبْجَحُوک بِبَاطِل لَمْ تَفْعَلْهُ، فَإِنَّ کثْرَةَ الْاِطْرَاءِ تُحْدِثُ الزَّهْوَ، وَتُدْنِی مِنَ الْعِزَّةِ.
وَلاَ یکونَنَّ الْمُحْسِنُ وَالْمُسِیءُ عِنْدَک بِمَنْزِلَة سَوَاء، فَإِنَّ فِی ذَلِک تَزْهِیداً لاَِهْلِ الْاِحْسَانِ فِی الْاِحْسَانِ، وَتَدْرِیباً لاَِهْلِ الْاِسَاءَةِ عَلَی الْاِسَاءَةِ! وَأَلْزِمْ کلاًّ مِنْهُمْ مَا أَلْزَمَ نَفْسَهُ.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَیسَ شَیءٌ بِأَدْعَی إِلَی حُسْنِ ظَنِّ رَاع بِرَعِیتِهِ مِنْ إِحْسَانِهِ إِلَیهِمْ، وَتَخْفِیفِهِ الْمَئُونَاتِ عَلَیهِمْ، وَتَرْک اسْتِکْرَاهِهِ إِیاهُمْ عَلَی مَا لَیسَ لَهُ قِبَلَهُمْ. فَلْیکنْ مِنْک فِی ذَلِک أَمْرٌ یجْتَمِعُ لَک بِهِ حُسْنُ الظَّنِّ بِرَعِیتِک فَإِنَّ حُسْنَ الظَّنِّ یقْطَعُ عَنْک نَصَباً طَوِیلاً. وَإِنَّ أَحَقَّ مَنْ حَسُنَ ظَنُّک بِهِ لَمَنْ حَسُنَ بَلاَؤُک عِنْدَهُ، وَإِنَّ أَحَقَّ مَنْ سَاءَ ظَنُّک بِهِ لَمَنْ سَاءَ بَلاَؤُک عِنْدَهُ.
وَلاَ تَنْقُضْ سُنَّةً صَالِحَةً عَمِلَ بِهَا صُدُورُ هَذِهِ الْاُمَّةِ، وَاجْتَمَعَتْ بِهَا الْاُلْفَةُ، وَصَلَحَتْ عَلَیهَا الرَّعِیةُ. وَلاَ تُحْدِثَنَّ سُنَّةً تَضُرُّ بِشَیء مِنْ مَاضِی تِلْک السُّنَنِ، فَیکونَ الْاَجْرُ لِمَنْ سَنَّهَا، وَالْوِزْرُ عَلَیک بِمَا نَقَضْتَ مِنْهَا. وَأَکْثِرْ مُدَارَسَةَ الْعُلَمَاءِ، وَمُنَاقَشَةَ الْحُکمَاءِ، فِی تَثْبِیتِ مَا صَلَحَ عَلَیهِ أَمْرُ بِلاَدِک، وَإِقَامَةِ مَا اسْتَقَامَ بِهِ النَّاسُ قَبْلَک.
وَاعْلَمْ أَنَّ الرَّعِیةَ طَبَقَاتٌ لایَصْلُحُ بَعْضُهَا إِلاَّ بِبَعْض، وَ لاَ غِنَی بِبَعْضِهَا عَنْ بَعْض فَمِنْهَا جُنُودُ اللهِ، وَمِنْهَا کُتَّابُ الْعَامَّةِ وَالْخَاصَّةِ، وَمِنْهَا قُضَاةُ الْعَدْلِ وَ مِنْهَا عُمَّالُ الْاِنْصَافِ وَالرِّفْقِ، وَ مِنْهَا أَهْلُ الْجِزْیةِ وَالْخَرَاجِ مِنْ أَهْلِ الذِّمَّةِ وَ مُسْلِمَةِ النَّاسِ،
وَ مِنْهَا التُّجَّارُ وَأَهْلُ الصِّنَاعَاتِ وَ مِنْهَا الطَّبَقَةُ السُّفْلَی مِنْ ذَوِی الْحَاجَةِ وَالْمَسْکنَةِ، وَکلٌّ قَدْ سَمَّی اللهُ لَهُ سَهْمَهُ، وَوَضَعَ عَلَی حَدِّهِ فَرِیضَةً فِی کتَابِهِ أَوْ سُنَّةِ نَبِیهِ(صلی الله علیه وآله) عَهْداً مِنْهُ عِنْدَنَا مَحْفُوظاً.
فَالْجُنُودُ، بِإِذْنِ اللهِ، حُصُونُ الرَّعِیةِ، وَزَینُ الْوُلاَةِ، وَعِزُّ الدِّینِ، وَسُبُلُ الْاَمْنِ وَلَیسَ تَقُومُ الرَّعِیةُ إِلاَّ بِهِمْ.
ثُمَّ لاقِوَامَ لِلْجُنُودِ إِلاَّ بِمَا یخْرِجُ اللهُ لَهُمْ مِنَ الْخَرَاجِ الَّذِی یقْوَوْنَ بِهِ عَلَی جِهَادِ عَدُوِّهِمْ، وَیعْتَمِدُونَ عَلَیهِ فِیمَا یصْلِحُهُمْ وَیکونُ مِنْ وَرَاءِ حَاجَتِهِمْ.
ثُمَّ لاقِوَامَ لِهَذَینِ الصِّنْفَینِ إِلاَّ بِالصِّنْفِ الثَّالِثِ مِنَ الْقُضَاةِ وَالْعُمَّالِ وَالْکتَّابِ، لِمَا یحْکمُونَ مِنَ الْمَعَاقِدِ، وَیجْمَعُونَ مِنَ الْمَنَافِعِ، وَیؤْتَمَنُونَ عَلَیهِ مِنْ خَوَاصِّ الْاُمُورِ وَعَوَامِّهَا.
وَلاَ قِوَامَ لَهُمْ جَمِیعاً إِلاَّ بِالتُّجَّارِ وَذَوِی الصِّنَاعَاتِ، فِیمَا یجْتَمِعُونَ عَلَیهِ مِنْ مَرَافِقِهِمْ، وَیقِیمُونَهُ مِنْ أَسْوَاقِهِمْ وَیکْفُونَهُمْ مِنَ التَّرَفُّقِ بِأَیدِیهِمْ مَا لایبْلُغُهُ رِفْقُ غَیرِهِمْ.
ثُمَّ الطَّبَقَةُ السُّفْلَی مِنْ أَهْلِ الْحَاجَةِ وَالْمَسْکنَةِ الَّذِینَ یحِقُّ رِفْدُهُمْ وَمَعُونَتُهُمْ.
وَفِی اللهِ لِکلّ سَعَةٌ، وَلِکلّ عَلَی الْوَالِی حَقٌّ بِقَدْرِ مَا یصْلِحُهُ، وَلَیسَ یخْرُجُ الْوَالِی مِنْ حَقِیقَةِ مَا أَلْزَمَهُ اللهُ مِنْ ذَلِک إِلاَّ بِالاِهْتِمَامِ وَالاِسْتِعَانَةِ بِاللهِ، وَتَوْطِینِ نَفْسِهِ عَلَی لُزُومِ الْحَقِّ، وَالصَّبْرِ عَلَیهِ فِیمَا خَفَّ عَلَیهِ أَوْ ثَقُلَ.
فَوَلِّ مِنْ جُنُودِک أَنْصَحَهُمْ فِی نَفْسِک لِلَّهِ وَلِرَسُولِهِ وَلاِِمَامِک، وَأَنْقَاهُمْ جَیباً، وَأَفْضَلَهُمْ حِلْماً، مِمَّنْ یبْطِئُ عَنِ الْغَضَبِ، وَیسْتَرِیحُ إِلَی الْعُذْرِ،
وَیرْأَفُ بِالضُّعَفَاءِ، وَینْبُو عَلَی الْاَقْوِیاءِ، وَمِمَّنْ لایثِیرُهُ الْعُنْفُ، وَلاَ یقْعُدُ بِهِ الضَّعْفُ.
ثُمَّ الْصَقْ بِذَوِی الْمُرُوءَاتِ وَالْاَحْسَابِ، وَأَهْلِ الْبُیوتَاتِ الصَّالِحَةِ، وَالسَّوَابِقِ الْحَسَنَةِ، ثُمَّ أَهْلِ النَّجْدَةِ وَالشَّجَاعَةِ، وَالسَّخَاءِ وَالسَّمَاحَةِ;
فَإِنَّهُمْ جِمَاعٌ مِنَ الْکرَمِ، وَشُعَبٌ مِنَ الْعُرْفِ.
ثُمَّ تَفَقَّدْ مِنْ أُمُورِهِمْ مَا یتَفَقَّدُ الْوَالِدَانِ مِنْ وَلَدِهِمَا، وَلاَ یتَفَاقَمَنَّ فِی نَفْسِک شَیءٌ قَوَّیتَهُمْ بِهِ، وَلاَ تَحْقِرَنَّ لُطْفاً تَعَاهَدْتَهُمْ بِهِ وَإِنْ قَلَّ;
فَإِنَّهُ دَاعِیةٌ لَهُمْ إِلَی بَذْلِ النَّصِیحَةِ لَک، وَحُسْنِ الظَّنِّ بِک. وَلاَ تَدَعْ تَفَقُّدَ لَطِیفِ أُمُورِهِمُ اتِّکالاً عَلَی جَسِیمِهَا، فَإِنَّ لِلْیسِیرِ مِنْ لُطْفِک مَوْضِعاً ینْتَفِعُونَ بِهِ، وَلِلْجَسِیمِ مَوْقِعاً لایسْتَغْنُونَ عَنْهُ.
وَلْیکنْ آثَرُ رُءُوسِ جُنْدِک عِنْدَک مَنْ وَاسَاهُمْ فِی مَعُونَتِهِ، وَأَفْضَلَ عَلَیهِمْ مِنْ جِدَتِهِ، بِمَا یسَعُهُمْ وَیسَعُ مَنْ وَرَاءَهُمْ مِنْ خُلُوفِ أَهْلِیهِمْ،
حَتَّی یکونَ هَمُّهُمْ هَمّاً وَاحِداً فِی جِهَادِ الْعَدُوِّ; فَإِنَّ عَطْفَک عَلَیهِمْ یعْطِفُ قُلُوبَهُمْ عَلَیک،
وَإِنَّ أَفْضَلَ قُرَّةِ عَینِ الْوُلاَةِ اسْتِقَامَةُ الْعَدْلِ فِی الْبِلاَدِ، وَظُهُورُ مَوَدَّةِ الرَّعِیةِ.
وإِنَّهُ لاتَظْهَرُ مَوَدَّتُهُمْ إِلاَّ بِسَلاَمَةِ صُدُورِهِمْ، وَلاَ تَصِحُّ نَصِیحَتُهُمْ إِلاَّ بِحِیطَتِهِمْ عَلَی وُلاَةِ الْاُمُورِ، وَقِلَّةِ اسْتِثْقَالِ دُوَلِهِمْ
فَافْسَحْ فِی آمَالِهِمْ، وَوَاصِلْ فِی حُسْنِ الثَّنَاءِ عَلَیهِمْ، وَتَعْدِیدِ مَا أَبْلَی ذَوُو الْبَلاَءِ مِنْهُمْ; فَإِنَّ کثْرَةَ الذِّکْرِ لِحُسْنِ أَفْعَالِهِمْ تَهُزُّ الشُّجَاعَ، وَتُحَرِّضُ النَّاکلَ، إِنْ شَاءَ اللهُ.
ثُمَّ اعْرِفْ لِکلِّ امْرِئ مِنْهُمْ مَا أَبْلَی، وَلاَ تَضُمَّنَّ بَلاَءَ امْرِئ إِلَی غَیرِهِ، وَلاَ تُقَصِّرَنَّ بِهِ دُونَ غَایةِ بَلاَئِهِ، وَلاَ یدْعُوَنَّک شَرَفُ امْرِئ إِلَی أَنْ تُعْظِمَ مِنْ بَلاَئِهِ مَا کانَ صَغِیراً، وَلاَ ضَعَةُ امْرِئ إِلَی أَنْ تَسْتَصْغِرَ مِنْ بَلاَئِهِ مَا کانَ عَظِیماً.
وَارْدُدْ إِلَی اللهِ وَرَسُولِهِ مَا یضْلِعُک مِنَ الْخُطُوبِ، وَیشْتَبِهُ عَلَیک مِنَ الْاُمُورِ فَقَدْ قَالَ اللهُ تَعَالَی لِقَوْم أَحَبَّ إِرْشَادَهُمْ: (یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا اللهَ وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الْاَمْرِ مِنْکمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِی شَیء فَرُدُّوهُ إِلَی اللهِ وَالرَّسُولِ)
فَالرَّدُّ إِلَی اللهِ الْاَخْذُ بِمُحْکمِ کتَابِهِ، وَالرَّدُّ إِلَی الرَّسُولِ الْاَخْذُ بِسُنَّتِهِ الْجَامِعَةِ غَیرِ الْمُفَرِّقَةِ.
ثُمَّ اخْتَرْ لِلْحُکْمِ بَینَ النَّاسِ أَفْضَلَ رَعِیتِک فِی نَفْسِک، مِمَّنْ لاتَضِیقُ بِهِ الْاُمُورُ، وَلاَ تُمَحِّکهُ الْخُصُومُ،
وَلاَ یتَمَادَی فِی الزَّلَّةِ، وَلاَ یحْصَرُ مِنَ الْفَیءِ إِلَی الْحَقِّ إِذَا عَرَفَهُ، وَلاَ تُشْرِفُ نَفْسُهُ عَلَی طَمَع،
وَلاَ یکْتَفِی بِأَدْنَی فَهْم دُونَ أَقْصَاهُ; وَأَوْقَفَهُمْ فِی الشُّبُهَاتِ، وَآخَذَهُمْ بِالْحُجَجِ،
وَأَقَلَّهُمْ تَبَرُّماً بِمُرَاجَعَةِ الْخَصْمِ، وَأَصْبَرَهُمْ عَلَی تَکشُّفِ الْاُمُورِ، وَأَصْرَمَهُمْ عِنْدَ اتِّضَاحِ الْحُکْمِ، مِمَّنْ لایزْدَهِیهِ إِطْرَاءٌ وَلاَ یسْتَمِیلُهُ إِغْرَاءٌ وَأُولَئِک قَلِیلٌ،
ثُمَّ أَکْثِرْ تَعَاهُدَ قَضَائِهِ، وَافْسَحْ لَهُ فِی الْبَذْلِ مَا یزِیلُ عِلَّتَهُ، وَتَقِلُّ مَعَهُ حَاجَتُهُ إِلَی النَّاسِ.
وَأَعْطِهِ مِنَ الْمَنْزِلَةِ لَدَیک مَا لایطْمَعُ فِیهِ غَیرُهُ مِنْ خَاصَّتِک، لِیأْمَنَ بِذَلِک اغْتِیالَ الرِّجَالِ لَهُ عِنْدَک.
فَانْظُرْ فِی ذَلِک نَظَراً بَلِیغاً، فَإِنَّ هَذَا الدِّینَ قَدْ کانَ أَسِیراً فِی أَیدِی الْاَشْرَارِ، یعْمَلُ فِیهِ بِالْهَوَی، وَتُطْلَبُ بِهِ الدُّنْیا.
ثُمَّ انْظُرْ فِی أُمُورِ عُمَّالِک فَاسْتَعْمِلْهُمُ اخْتِبَاراً، وَلاَ تُوَلِّهِمْ مُحَابَاةً وَأَثَرَةً، فَإِنَّهُمَا جِمَاعٌ مِنْ شُعَبِ الْجَوْرِ وَالْخِیانَةِ.
وَتَوَخَّ مِنْهُمْ أَهْلَ التَّجْرِبَةِ وَالْحَیاءِ، مِنْ أَهْلِ الْبُیوتَاتِ الصَّالِحَةِ، وَالْقَدَمِ فِی الْاِسْلاَمِ الْمُتَقَدِّمَةِ،
فَإِنَّهُمْ أَکْرَمُ أَخْلاَقاً وَأَصَحُّ أَعْرَاضاً، وَأَقَلُّ فِی الْمَطَامِعِ إِشْرَاقاً، وَأَبْلَغُ فِی عَوَاقِبِ الْاُمُورِ نَظَراً.
ثُمَّ أَسْبِغْ عَلَیهِمُ الْاَرْزَاقَ، فَإِنَّ ذَلِک قُوَّةٌ لَهُمْ عَلَی اسْتِصْلاَحِ أَنْفُسِهِمْ، وَغِنًی لَهُمْ عَنْ تَنَاوُلِ مَا تَحْتَ أَیدِیهِمْ، وَحُجَّةٌ عَلَیهِمْ إِنْ خَالَفُوا أَمْرَک أَوْ ثَلَمُوا أَمَانَتَک.
ثُمَّ تَفَقَّدْ أَعْمَالَهُمْ، وَابْعَثِ الْعُیونَ مِنْ أَهْلِ الصِّدْقِ وَالْوَفَاءِ عَلَیهِمْ، فَإِنَّ تَعَاهُدَک فِی السِّرِّ لاُِمُورِهِمْ حَدْوَةٌ لَهُمْ عَلَی اسْتِعْمَالِ الْاَمَانَةِ، وَالرِّفْقِ بِالرَّعِیةِ.
وَتَحَفَّظْ مِنَ الْاَعْوَانِ; فَإِنْ أَحَدٌ مِنْهُمْ بَسَطَ یدَهُ إِلَی خِیانَة اجْتَمَعَتْ بِهَا عَلَیهِ عِنْدَک أَخْبَارُ عُیونِک، اکْتَفَیتَ بِذَلِک شَاهِداً، فَبَسَطْتَ عَلَیهِ الْعُقُوبَةَ فِی بَدَنِهِ، وَأَخَذْتَهُ بِمَا أَصَابَ مِنْ عَمَلِهِ، ثُمَّ نَصَبْتَهُ بِمَقَامِ الْمَذَلَّةِ، وَوَسَمْتَهُ بِالْخِیانَةِ، وَقَلَّدْتَهُ عَارَ التُّهَمَةِ.
وَتَفَقَّدْ أَمْرَ الْخَرَاجِ بِمَا یصْلِحُ أَهْلَهُ، فَإِنَّ فِی صَلاَحِهِ وَصَلاَحِهِمْ صَلاَحاً لِمَنْ سِوَاهُمْ، وَلاَ صَلاَحَ لِمَنْ سِوَاهُمْ إِلاَّ بِهِمْ، لاَِنَّ النَّاسَ کلَّهُمْ عِیالٌ عَلَی الْخَرَاجِ وَأَهْلِهِ.
وَلْیکنْ نَظَرُک فِی عِمَارَةِ الْاَرْضِ أَبْلَغَ مِنْ نَظَرِک فِی اسْتِجْلاَبِ الْخَرَاجِ، لاَِنَّ ذَلِک لایدْرَک إِلاَّ بِالْعِمَارَةِ;
وَمَنْ طَلَبَ الْخَرَاجَ بِغَیرِ عِمَارَة أَخْرَبَ الْبِلاَدَ، وَأَهْلَک الْعِبَادَ، وَلَمْ یسْتَقِمْ أَمْرُهُ إِلاَّ قَلِیلاً.
فَإِنْ شَکوْا ثِقَلاً أَوْ عِلَّةً، أَوِ انْقِطَاعَ شِرْب أَوْ بَالَّة، أَوْ إِحَالَةَ أَرْض اغْتَمَرَهَا غَرَقٌ، أَوْ أَجْحَفَ بِهَا عَطَشٌ، خَفَّفْتَ عَنْهُمْ بِمَا تَرْجُو أَنْ یصْلُحَ بِهِ أَمْرُهُمْ;
وَلاَ یثْقُلَنَّ عَلَیک شَیءٌ خَفَّفْتَ بِهِ الْمَؤُونَةَ عَنْهُمْ، فَإِنَّهُ ذُخْرٌ یعُودُونَ بِهِ عَلَیک فِی عِمَارَةِ بِلاَدِک، وَتَزْیینِ وِلاَیتِک،
مَعَ اسْتِجْلاَبِک حُسْنَ ثَنَائِهِمْ، وَتَبَجُّحِک بِاسْتِفَاضَةِ الْعَدْلِ فِیهِمْ، مُعْتَمِداً فَضْلَ قُوَّتِهِمْ، بِمَا ذَخَرْتَ عِنْدَهُمْ مِنْ إِجْمَامِک لَهُمْ، وَالثِّقَةَ مِنْهُمْ بِمَا عَوَّدْتَهُمْ مِنْ عَدْلِک عَلَیهِمْ وَرِفْقِک بِهِمْ،
فَرُبَّمَا حَدَثَ مِنَ الْاُمُورِ مَا إِذَا عَوَّلْتَ فِیهِ عَلَیهِمْ مِنْ بَعْدُ احْتَمَلُوهُ طَیبَةً أَنْفُسُهُمْ بِهِ; فَإِنَّ الْعُمْرَانَ مُحْتَمِلٌ مَا حَمَّلْتَهُ، وَإِنَّمَا یؤْتَی خَرَابُ الْاَرْضِ مِنْ إِعْوَازِ أَهْلِهَا، وَإِنَّمَا یعْوِزُ أَهْلُهَا لاِِشْرَافِ أَنْفُسِ الْوُلاَةِ عَلَی الْجَمْعِ، وَسُوءِ ظَنِّهِمْ بِالْبَقَاءِ، وَقِلَّةِ انْتِفَاعِهِمْ بِالْعِبَرِ.
ثُمَّ انْظُرْ فِی حَالِ کتَّابِک فَوَلِّ عَلَی أُمُورِک خَیرَهُمْ،
وَاخْصُصْ رَسَائِلَک الَّتِی تُدْخِلُ فِیهَا مَکایدَک وَأَسْرَارَک بِأَجْمَعِهِمْ لِوُجُوهِ صَالِحِ الْاَخْلاَقِ مِمَّنْ لاتُبْطِرُهُ الْکرَامَةُ، فَیجْتَرِئَ بِهَا عَلَیک فِی خِلاَف لَک بِحَضْرَةِ مَلاَ
وَلاَ تَقْصُرُ بِهِ الْغَفْلَةُ عَنْ إِیرَادِ مُکاتَبَاتِ عُمِّالِک عَلَیک، وَإِصْدَارِ جَوَابَاتِهَا عَلَی الصَّوَابِ عَنْک، فِیمَا یأْخُذُ لَک وَیعْطِی مِنْک،
وَلاَ یضْعِفُ عَقْداً اعْتَقَدَهُ لَک، وَلاَ یعْجِزُ عَنْ إِطْلاَقِ مَا عُقِدَ عَلَیک، وَلاَ یجْهَلُ مَبْلَغَ قَدْرِ نَفْسِهِ فِی الْاُمُورِ، فَإِنَّ الْجَاهِلَ بِقَدْرِ نَفْسِهِ یکونُ بِقَدْرِ غَیرِهِ أَجْهَلَ.
ثُمَّ لایکنِ اخْتِیارُک إِیاهُمْ عَلَی فِرَاسَتِک وَاسْتِنَامَتِک وَحُسْنِ الظَّنِّ مِنْک،
فَإِنَّ الرِّجَالَ یتَعَرَّضُونَ لِفِرَاسَاتِ الْوُلاَةِ بِتَصَنُّعِهِمْ وَحُسْنِ خِدْمَتِهِمْ، وَلَیسَ وَرَاءَ ذَلِک مِنَ النَّصِیحَةِ وَالْاَمَانَةِ شَیءٌ.
وَلَکنِ اخْتَبِرْهُمْ بِمَا وُلُّوا لِلصَّالِحِینَ قَبْلَک، فَاعْمِدْ لاَِحْسَنِهِمْ کانَ فِی الْعَامَّةِ أَثَراً، وَأَعْرَفِهِمْ بِالْاَمَانَةِ وَجْهاً، فَإِنَّ ذَلِک دَلِیلٌ عَلَی نَصِیحَتِک لِلَّهِ وَلِمَنْ وُلِّیتَ أَمْرَهُ.
وَاجْعَلْ لِرَأْسِ کلِّ أَمْر مِنْ أُمُورِک رَأْساً مِنْهُمْ، لایقْهَرُهُ کبِیرُهَا وَلاَ یتَشَتَّتُ عَلَیهِ کثِیرُهَا، وَمَهْمَا کانَ فِی کتَّابِک مِنْ عَیب فَتَغَابَیتَ عَنْهُ أُلْزِمْتَه.
ثُمَّ اسْتَوْصِ بِالتُّجَّارِ وَذَوِی الصِّنَاعَاتِ، وَأَوْصِ بِهِمْ خَیراً: الْمُقِیمِ مِنْهُمْ وَالْمُضْطَرِبِ بِمَالِهِ، وَالْمُتَرَفِّقِ بِبَدَنِهِ،
فَإِنَّهُمْ مَوَادُّ الْمَنَافِعِ، وَأَسْبَابُ الْمَرَافِقِ وَجُلاَّبُهَا مِنَ الْمَبَاعِدِ وَالْمَطَارِحِ، فِی بَرِّک وَبَحْرِک، وَسَهْلِک وَجَبَلِک، وَحَیثُ لایلْتَئِمُ النَّاسُ لِمَوَاضِعِهَا، وَلاَ یجْتَرِءُونَ عَلَیهَا،
فَإِنَّهُمْ سِلْمٌ لاتُخَافُ بَائِقَتُهُ، وَصُلْحٌ لاتُخْشَی غَائِلَتُهُ. وَتَفَقَّدْ أُمُورَهُمْ بِحَضْرَتِک وَفِی حَوَاشِی بِلاَدِک.
وَاعْلَمْ مَعَ ذَلِک أَنَّ فِی کثِیر مِنْهُمْ ضِیقاً فَاحِشاً، وَشُحّاً قَبِیحاً، وَاحْتِکاراً لِلْمَنَافِعِ، وَتَحَکماً فِی الْبِیاعَاتِ، وَذَلِک بَابُ مَضَرَّة لِلْعَامَّةِ، وَعَیبٌ عَلَی الْوُلاَةِ،
فَامْنَعْ مِنَ الاِحْتِکارِ، فَإِنَّ رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه وآله وسلم مَنَعَ مِنْهُ. وَلْیکنِ الْبَیعُ بَیعاً سَمْحاً: بِمَوَازِینِ عَدْل وَأَسْعَار لاتُجْحِفُ بِالْفَرِیقَینِ مِنَ الْبَائِعِ وَالْمُبْتَاعِ. فَمَنْ قَارَفَ حُکْرَةً بَعْدَ نَهْیک إِیاهُ فَنَکلْ بِهِ، وَعَاقِبْهُ فِی غَیرِ إِسْرَاف.
ثُمَّ اللهَ اللهَ فِی الطَّبَقَةِ السُّفْلَی مِنَ الَّذِینَ لاحِیلَةَ لَهُمْ،
مِنَ الْمَسَاکینِ وَالْمُحْتَاجِینَ وَأَهْلِ الْبُؤْسَی وَالزَّمْنَی،
فَإِنَّ فِی هَذِهِ الطَّبَقَةِ قَانِعاً وَمُعْتَرّاً، وَاحْفَظِ لِلَّهِ مَا اسْتَحْفَظَک مِنْ حَقِّهِ فِیهِمْ،
وَاجْعَلْ لَهُمْ قِسْماً مِنْ بَیتِ مَالِک، وَقِسْماً مِنْ غَلاَّتِ صَوَافِی الْاِسْلاَمِ فِی کلِّ بَلَد، فَإِنَّ لِلْاَقْصَی مِنْهُمْ مِثْلَ الَّذِی لِلْاَدْنَی، وَکلٌّ قَدِ اسْتُرْعِیتَ حَقَّهُ;
وَلاَ یشْغَلَنَّک عَنْهُمْ بَطَرٌ، فَإِنَّک لاتُعْذَرُ بِتَضْییعِک التَّافِهَ لاِِحْکامِک الْکثِیرَ الْمُهِمَّ.
فَلاَ تُشْخِصْ هَمَّک عَنْهُمْ، وَلاَ تُصَعِّرْ خَدَّک لَهُمْ، وَتَفَقَّدْ أُمُورَ مَنْ لایصِلُ إِلَیک مِنْهُمْ مِمَّنْ تَقْتَحِمُهُ الْعُیونُ، وَتَحْقِرُهُ الرِّجَالُ; فَفَرِّغْ لاُِولَئِک ثِقَتَک مِنْ أَهْلِ الْخَشْیةِ وَالتَّوَاضُعِ، فَلْیرْفَعْ إِلَیک أُمُورَهُمْ،
ثُمَّ اعْمَلْ فِیهِمْ بِالْاِعْذَارِ إِلَی اللهِ یوْمَ تَلْقَاهُ، فَإِنَّ هَؤُلاَءِ مِنْ بَینِ الرَّعِیةِ أَحْوَجُ إِلَی الْاِنْصَافِ مِنْ غَیرِهِمْ. وَکلٌّ فَأَعْذِرْ إِلَی اللهِ فِی تَأْدِیةِ حَقِّهِ إِلَیهِ.
وَتَعَهَّدْ أَهْلَ الْیتْمِ وَذَوِی الرِّقَّةِ فِی السِّنِّ مِمَّنْ لاحِیلَةَ لَهُ وَلاَ ینْصِبُ لِلْمَسْأَلَةِ نَفْسَهُ، وَذَلِک عَلَی الْوُلاَةِ ثَقِیلٌ، وَالْحَقُّ کلُّهُ ثَقِیلٌ; وَقَدْ یخَفِّفُهُ اللهُ عَلَی أَقْوَام طَلَبُوا الْعَاقِبَةَ فَصَبَّرُوا أَنْفُسَهُمْ، وَوَثِقُوا بِصِدْقِ مَوْعُودِ اللهِ لَهُمْ.
وَاجْعَلْ لِذَوِی الْحَاجَاتِ مِنْک قِسْماً تُفَرِّغُ لَهُمْ فِیهِ شَخْصَک، وَتَجْلِسُ لَهُمْ مَجْلِساً عَامّاً فَتَتَوَاضَعُ فِیهِ لِلَّهِ الَّذِی خَلَقَک،
وَتُقْعِدُ عَنْهُمْ جُنْدَک وَأَعْوَانَک مِنْ أَحْرَاسِک وَشُرَطِک; حَتَّی یکلِّمَک مُتَکلِّمُهُمْ غَیرَ مُتَتَعْتِع، فَإِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم یقُولُ فِی غَیرِ مَوْطِن، لَنْ تُقَدَّسَ أُمَّةٌ لایؤْخَذُ لِلضَّعِیفِ فِیهَا حَقُّهُ مِنَ الْقَوِی غَیرَ مُتَتَعْتِع.
ثُمَّ احْتَمِلِ الْخُرْقَ مِنْهُمْ وَالْعِی، وَنَحِّ عَنْهُمُ الضِّیقَ وَالْاَنَفَ یبْسُطِ اللهُ عَلَیک بِذَلِک أَکْنَافَ رَحْمَتِهِ، وَیوجِبْ لَک ثَوَابَ طَاعَتِهِ. وَأَعْطِ مَا أَعْطَیتَ هَنِیئاً، وَامْنَعْ فِی إِجْمَال وَإِعْذَار.
ثُمَّ أُمُورٌ مِنْ أُمُورِک لابُدَّ لَک مِنْ مُبَاشَرَتِهَا: مِنْهَا إِجَابَةُ عُمَّالِک بِمَا یعْیا عَنْهُ کتَّابُک،
وَمِنْهَا إِصْدَارُ حَاجَاتِ النَّاسِ یوْمَ وُرُودِهَا عَلَیک بِمَا تَحْرَجُ بِهِ صُدُورُ أَعْوَانِک.
وَأَمْضِ لِکلِّ یوْم عَمَلَهُ، فَإِنَّ لِکلِّ یوْم مَا فِیهِ.
وَاجْعَلْ لِنَفْسِک فِیمَا بَینَک وَبَینَ اللهِ أَفْضَلَ تِلْک الْمَوَاقِیتِ، وَأَجْزَلَ تِلْک الْاَقْسَامِ، وَإِنْ کانَتْ کلُّهَا لِلَّهِ إِذَا صَلَحَتْ فِیهَا النِّیةُ، وَسَلِمَتْ مِنْهَا الرَّعِیةُ.
وَلْیکنْ فِی خَاصَّةِ مَا تُخْلِصُ بِهِ لِلَّهِ دِینَک: إِقَامَةُ فَرَائِضِهِ الَّتِی هِی لَهُ خَاصَّةً، فَأَعْطِ اللهَ مِنْ بَدَنِک فِی لَیلِک وَنَهَارِک، وَوَفِّ مَا تَقَرَّبْتَ بِهِ إِلَی اللهِ مِنْ ذَلِک کامِلاً غَیرَ مَثْلُوم وَلاَ مَنْقُوص، بَالِغاً مِنْ بَدَنِک مَا بَلَغَ.
وَإِذَا قُمْتَ فِی صَلاَتِک لِلنَّاسِ، فَلاَ تَکونَنَّ مُنَفِّراً وَلاَ مُضَیعاً، فَإِنَّ فِی النَّاسِ مَنْ بِهِ الْعِلَّةُ وَلَهُ الْحَاجَةُ. وَقَدْ سَأَلْتُ رَسُولَ اللهِ(صلی الله علیه وآله)حِینَ وَجَّهَنِی إِلَی الْیمَنِ کیفَ أُصَلِّی بِهِمْ؟ فَقَالَ: صَلِّ بِهِمْ کصَلاَةِ أَضْعَفِهِمْ وَکنْ بِالْمُؤْمِنِینَ رَحِیماً.
وَأَمَّا بَعْدُ فَلاَ تُطَوِّلَنَّ احْتِجَابَک عَنْ رَعِیتِک، فَإِنَّ احْتِجَابَ الْوُلاَةِ عَنِ الرَّعِیةِ شُعْبَةٌ مِنَ الضِّیقِ، وَقِلَّةُ عِلْم بِالْاُمُورِ;
وَالاِحْتِجَابُ مِنْهُمْ یقْطَعُ عَنْهُمْ عِلْمَ مَا احْتَجَبُوا دُونَهُ فَیصْغُرُ عِنْدَهُمُ الْکبِیرُ، وَیعْظُمُ الصَّغِیرُ، وَیقْبُحُ الْحَسَنُ، وَیحْسُنُ الْقَبِیحُ وَیشَابُ الْحَقُّ بِالْبَاطِلِ.
وَإِنَّمَا الْوَالِی بَشَرٌ لایعْرِفُ مَا تَوَارَی عَنْهُ النَّاسُ بِهِ مِنَ الْاُمُورِ، وَلَیسَتْ عَلَی الْحَقِّ سِمَاتٌ تُعْرَفُ بِهَا ضُرُوبُ الصِّدْقِ مِنَ الْکذِبِ،
وَإِنَّمَا أَنْتَ أَحَدُ رَجُلَینِ: إِمَّا امْرُؤٌ سَخَتْ نَفْسُک بِالْبَذْلِ فِی الْحَقِّ، فَفِیمَ احْتِجَابُک مِنْ وَاجِبِ حَقّ تُعْطِیهِ، أَوْ فِعْل کرِیم تُسْدِیهِ!
أَوْ مُبْتَلًی بِالْمَنْعِ، فَمَا أَسْرَعَ کفَّ النَّاسِ عَنْ مَسْأَلَتِک إِذَا أَیسُوا مِنْ بَذْلِک! مَعَ أَنَّ أَکْثَرَ حَاجَاتِ النَّاسِ إِلَیک مِمَّا لامَئُونَةَ فِیهِ عَلَیک، مِنْ شَکاةِ مَظْلِمَة، أَوْ طَلَبِ إِنْصَاف فِی مُعَامَلَة.
ثُمَّ إِنَّ لِلْوَالِی خَاصَّةً وَبِطَانَةً، فِیهِمُ اسْتِئْثَارٌ وَتَطَاوُلٌ، وَقِلَّةُ إِنْصَاف فِی مُعَامَلَة، فَاحْسِمْ مَادَّةَ أُولَئِک بِقَطْعِ أَسْبَابِ تِلْک الْاَحْوَالِ.
وَلاَ تُقْطِعَنَّ لاَِحَد مِنْ حَاشِیتِک وَحَامَّتِک قَطِیعَةً، وَلاَ یطْمَعَنَّ مِنْک فِی اعْتِقَادِ عُقْدَة، تَضُرُّ بِمَنْ یلِیهَا مِنَ النَّاسِ، فِی شِرْب أَوْ عَمَل مُشْتَرَک، یحْمِلُونَ مَؤُونَتَهُ عَلَی غَیرِهِمْ، فَیکونَ مَهْنَأُ ذَلِک لَهُمْ دُونَک، وَعَیبُهُ عَلَیک فِی الدُّنْیا وَالآْخِرَةِ.
وَأَلْزِمِ الْحَقَّ مَنْ لَزِمَهُ مِنَ الْقَرِیبِ وَالْبَعِیدِ، وَکنْ فِی ذَلِک صَابِرا مُحْتَسِباً، وَاقِعاً ذَلِک مِنْ قَرَابَتِک وَخَاصَّتِک حَیثُ وَقَعَ، وَابْتَغِ عَاقِبَتَهُ بِمَا یثْقُلُ عَلَیک مِنْهُ، فَإِنَّ مَغَبَّةَ ذَلِک مَحْمُودَةٌ.
وَإِنْ ظَنَّتِ الرَّعِیةُ بِک حَیفاً فَأَصْحِرْ لَهُمْ بِعُذْرِک، وَاعْدِلْ عَنْک ظُنُونَهُمْ بِإِصْحَارِک، فَإِنَّ فِی ذَلِک رِیاضَةً مِنْک لِنَفْسِک، وَرِفْقاً بِرَعِیتِک، وَإِعْذَاراً تَبْلُغُ بِهِ حَاجَتَک مِنْ تَقْوِیمِهِمْ عَلَی الْحَقِّ.
وَلاَ تَدْفَعَنَّ صُلْحاً دَعَاک إِلَیهِ عَدُوُّک وَلِلَّهِ فِیهِ رِضًی فَإِنَّ فِی الصُّلْحِ دَعَةً لِجُنُودِک، وَرَاحَةً مِنْ هُمُومِک، وَأَمْناً لِبِلاَدِک،
وَلَکنِ الْحَذَرَ کلَّ الْحَذَرِ مِنْ عَدُوِّک بَعْدَ صُلْحِهِ، فَإِنَّ الْعَدُوَّ رُبَّمَا قَارَبَ لِیتَغَفَّلَ فَخُذْ بِالْحَزْمِ، وَاتَّهِمْ فِی ذَلِک حُسْنَ الظَّنِّ.
وَإِنْ عَقَدْتَ بَینَک وَبَینَ عَدُوِّک عُقْدَةً، أَوْ أَلْبَسْتَهُ مِنْک ذِمَّةً، فَحُطْ عَهْدَک بِالْوَفَاءِ، وَارْعَ ذِمَّتَک بِالْاَمَانَةِ، وَاجْعَلْ نَفْسَک جُنَّةً دُونَ مَا أَعْطَیتَ،
فَإِنَّهُ لَیسَ مِنْ فَرَائِضِ اللهِ شَیءٌ النَّاسُ أَشَدُّ عَلَیهِ اجْتِمَاعاً، مَعَ تَفَرُّقِ أَهْوَائِهِمْ، وَتَشَتُّتِ آرَائِهِمْ، مِنْ تَعْظِیمِ الْوَفَاءِ بِالْعُهُودِ. وَقَدْ لَزِمَ ذَلِک الْمُشْرِکونَ فِیمَا بَینَهُمْ دُونَ الْمُسْلِمِینَ لِمَا اسْتَوْبَلُوا مِنْ عَوَاقِبِ الْغَدْرِ;
فَلاَ تَغْدِرَنَّ بِذِمَّتِک، وَلاَ تَخِیسَنَّ بِعَهْدِک، وَلاَ تَخْتِلَنَّ عَدُوَّک، فَإِنَّهُ لایجْتَرِئُ عَلَی اللهِ إِلاَّ جَاهِلٌ شَقِی.
وَقَدْ جَعَلَ اللهُ عَهْدَهُ وَذِمَّتَهُ أَمْناً أَفْضَاهُ بَینَ الْعِبَادِ بِرَحْمَتِهِ، وَحَرِیماً یسْکنُونَ إِلَی مَنَعَتِهِ، وَیسْتَفِیضُونَ إِلَی جِوَارِهِ، فَلاَ إِدْغَالَ وَلاَ مُدَالَسَةَ وَلاَ خِدَاعَ فِیهِ،
وَلاَ تَعْقِدْ عَقْداً تُجَوِّزُ فِیهِ الْعِلَلَ، وَلاَ تُعَوِّلَنَّ عَلَی لَحْنِ قَوْل بَعْدَ التأکید وَالتَّوْثِقَةِ وَلاَ یدْعُوَنَّک ضِیقُ أَمْر، لَزِمَک فِیهِ عَهْدُ اللهِ، إِلَی طَلَبِ انْفِسَاخِهِ بِغَیرِ الْحَقِّ،
فَإِنَّ صَبْرَک عَلَی ضِیقِ أَمْر تَرْجُو انْفِرَاجَهُ وَفَضْلَ عَاقِبَتِهِ، خَیرٌ مِنْ غَدْر تَخَافُ تَبِعَتَهُ، وَأَنْ تُحِیطَ بِک مِنَ اللهِ فِیهِ طِلْبَةٌ، لاتَسْتَقْبِلُ فِیهَا دُنْیاک وَلاَ آخِرَتَک.
إِیاک وَ الدِّمَاءَ وَسَفْکهَا بِغَیرِ حِلِّهَا، فَإِنَّهُ لَیسَ شَیءٌ أَدْنَی لِنِقْمَة، وَلاَ أَعْظَمَ لِتَبِعَة، وَ لاَأَحْرَی بِزَوَالِ نِعْمَة، وَانْقِطَاعِ مُدَّة، مِنْ سَفْک الدِّمَاءِ بِغَیرِ حَقِّهَا.
وَاللهُ سُبْحَانَهُ مُبْتَدِئٌ بِالْحُکْمِ بَینَ الْعِبَادِ، فِیمَا تَسَافَکوا مِنَ الدِّمَاءِ یوْمَ الْقِیامَةِ; فَلاَ تُقَوِّینَّ سُلْطَانَک بِسَفْک دَم حَرَام، فَإِنَّ ذَلِک مِمَّا یضْعِفُهُ وَیوهِنُهُ، بَلْ یزِیلُهُ وَینْقُلُهُ. وَلاَ عُذْرَ لَک عِنْدَ اللهِ وَلاَ عِنْدِی فِی قَتْلِ الْعَمْدِ، لاَِنَّ فِیهِ قَوَدَ الْبَدَنِ.
وَإِنِ ابْتُلِیتَ بِخَطَإ وَأَفْرَطَ عَلَیک سَوْطُک أَوْ سَیفُک أَوْ یدُک بِالْعُقُوبَةِ; فَإِنَّ فِی الْوَکْزَةِ فَمَا فَوْقَهَا مَقْتَلَةً، فَلاَ تَطْمَحَنَّ بِک نَخْوَةُ سُلْطَانِک عَنْ أَنْ تُؤَدِّی إِلَی أَوْلِیاءِ الْمَقْتُولِ حَقَّهُمْ.
وَإِیاک وَالْاِعْجَابَ بِنَفْسِک، وَالثِّقَةَ بِمَا یعْجِبُک مِنْهَا، وَحُبَّ الْاِطْرَاءِ، فَإِنَّ ذَلِک مِنْ أَوْثَقِ فُرَصِ الشَّیطَانِ فِی نَفْسِهِ لِیمْحَقَ مَا یکونُ مِنْ إِحْسَانِ الْمُحْسِنِینَ.
وَإِیاک وَالْمَنَّ عَلَی رَعِیتِک بِإِحْسَانِک، أَوِ التَّزَیدَ فِیمَا کانَ مِنْ فِعْلِک، أَوْ أَنْ تَعِدَهُمْ فَتُتْبِعَ مَوْعِدَک بِخُلْفِک، فَإِنَّ الْمَنَّ یبْطِلُ الْاِحْسَانَ، وَالتَّزَیدَ یذْهَبُ بِنُورِ الْحَقِّ، وَالْخُلْفَ یوجِبُ الْمَقْتَ عِنْدَ اللهِ وَالنَّاسِ. قَالَ اللهُ تَعَالَی: (کبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللهِ أَنْ تَقُولُوا ما لاتَفْعَلُونَ).
وَإِیاک وَالْعَجَلَةَ بِالْاُمُورِ قَبْلَ أَوَانِهَا، أَوِ التَّسَقُّطَ فِیهَا عِنْدَ إِمْکانِهَا، أَوِ اللَّجَاجَةَ فِیهَا إِذَا تَنَکرَتْ، أَوِ الْوَهْنَ عَنْهَا إِذَا اسْتَوْضَحَتْ، فَضَعْ کلَّ أَمْر مَوْضِعَهُ، وَأَوْقِعْ کلَّ أَمْر مَوْقِعَهُ.
وَإِیاک وَالاِسْتِئْثَارَ بِمَا النَّاسُ فِیهِ أُسْوَةٌ، وَالتَّغَابِی عَمَّا تُعْنَی بِهِ مِمَّا قَدْ وَضَحَ لِلْعُیونِ، فَإِنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنْک لِغَیرِک. وَعَمَّا قَلِیل تَنْکشِفُ عَنْک أَغْطِیةُ الْاُمُورِ، وَینْتَصَفُ مِنْک لِلْمَظْلُومِ
امْلِکْ حَمِیةَ أَنْفِک، وَسَوْرَةَ حَدِّک، وَسَطْوَةَ یدِک وَغَرْبَ لِسَانِک، وَاحْتَرِسْ مِنْ کلِّ ذَلِک بِکفِّ الْبَادِرَةِ، وَتأخیر السَّطْوَةِ حَتَّی یسْکنَ غَضَبُک فَتَمْلِک الاِخْتِیارَ: وَلَنْ تَحْکمَ ذَلِک مِنْ نَفْسِک حَتَّی تُکْثِرَ هُمُومَک بِذِکْرِ الْمَعَادِ إِلَی رَبِّک.
وَالْوَاجِبُ عَلَیک أَنْ تَتَذَکرَ مَا مَضَی لِمَنْ تَقَدَّمَک مِنْ حُکومَة عَادِلَة، أَوْ سُنَّة فَاضِلَة، أَوْ أَثَر عَنْ نَبِینَا صَلَّی اللهِ عَلَیهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ أَوْ فَرِیضَة فِی کتَابِ اللهِ، فَتَقْتَدِی بِمَا شَاهَدْتَ مِمَّا عَمِلْنَا بِهِ فِیهَا،
وَتَجْتَهِدَ لِنَفْسِک فِی اتِّبَاعِ مَا عَهِدْتُ إِلَیک فِی عَهْدِی هَذَا، وَاسْتَوْثَقْتُ بِهِ مِنَ الْحُجَّةِ لِنَفْسِی عَلَیک، لِکیلاَ تَکونَ لَک عِلَّةٌ عِنْدَ تَسَرُّعِ نَفْسِک إِلَی هَوَاهَا.
وَأَنَا أَسْأَلُ اللهَ بِسَعَةِ رَحْمَتِهِ، وَعَظِیمِ قُدْرَتِهِ عَلَی إِعْطَاءِ کلِّ رَغْبَة، أَنْ یوَفِّقَنِی وَإِیاک لِمَا فِیهِ رِضَاهُ مِنَ الْاِقَامَةِ عَلَی الْعُذْرِ الْوَاضِحِ إِلَیهِ وَإِلَی خَلْقِهِ، مَعَ حُسْنِ الثَّنَاءِ فِی الْعِبَادِ، وَجَمِیلِ الْاَثَرِ فِی الْبِلاَدِ، وَتَمَامِ النِّعْمَةِ وَتَضْعِیفِ الْکرَامَةِ،
وَأَنْ یخْتِمَ لِی وَلَک بِالسَّعَادَةِ وَالشَّهَادَةِ، إِنّا إِلَیهِ راجِعُونَ. وَالسَّلاَمُ عَلَی رَسُولِ اللهِ صَلَّی اللهِ عَلَیهِ وَآلِهِ وَسَلَّمَ الطَّیبِینَ الطَّاهِرِینَ، وَسَلَّمَ تَسْلِیماً کثِیراً، وَالسَّلاَمُ.
Da sunan Allah, Mai rahama, Mai jin ƙai.
Wannan shi ne umarnin da bawan Allah Ali, Sarkin Muminai, ya rubuta wa Malik ɗan Haris al-Ashtar, a lokacin da ya naɗa shi mai mulkin Masar,
domin ya tattara hakkokin Baitulmalin Musulmi a wannan ƙasa, ya yaƙi maƙiyanta, ya himmatu wajen gyara al'ummarta, ya kuma kula da raya garuruwa da ƙauyukanta.
Yana umartarsa da tsoron Allah, da fifita da zaɓar biyayya ga Allah, da bin abin da Ya umarta a cikin Littafinsa (Alƙur'ani Mai Girma), na farillai da sunnoni. Waɗannan su ne umarnin da babu wanda zai samu sa'a sai da bin su, kuma babu wanda zai fada cikin shan wuya da hasara sai ta hanyar musun su da watsi da su.
Yana umartarsa da taimakon addinin Allah da zuciyarsa, da hannunsa, da harshensa, domin Allah Maɗaukaki Ya ɗauki alhakin taimakon wanda ya taimake Shi, da ɗaukaka wanda ya ɗaukaka Shi.
Haka kuma yana umartarsa da karya son zuciyarsa a gaban sha'awowi, da kame ta idan ta yi tawaye, domin lalle rai yana yawan umartar mutum da aikata mugunta, sai dai abin da Allah Ya jiƙansa.
Ya kai Malik! Ka sani cewa na aike ka zuwa wata ƙasa wadda gwamnatoci adalai da azzalumai suka taɓa mulka kafin ka zo. Mutane za su duba ayyukanka kamar yadda kai kake kallon ayyukan masu mulki kafin ka, kuma za su faɗi game da kai abin da kai kake faɗa game da su.
Ka kuma sani cewa ana gane mutanen kirki ne da abin da Allah ke sanya a harsunan bayinsa su faɗa game da su. Saboda haka, abin da ya kamata ya fi soyuwa gare ka daga cikin taskokinka shi ne taskar kyakkyawan aiki. Ka riƙe ragamar son zuciyarka, kuma ka kasance mai ƙin abin da bai halatta gare ka ba. Domin ƙin cutar da kanka yana nuna maka hanyar adalci a cikin abubuwan da kake so da waɗanda ba ka so. Ka sanya zuciyarka ta zama mazaunin rahama, ƙauna da tausayi ga talakawanka, kada ka kasance a gare su kamar dabbar farauta wadda take ganin cin su ganima ce.
Domin su kashi biyu ne: ko dai ƴan'uwanka ne a addini, ko kuma mutane ne kamarka a halitta. A kowane hali, dole ne ka mutunta haƙƙokinsu. Ka sani cewa mutane suna yin kuskure da zamewa, kuma matsaloli suna same su waɗanda suke hana su gudanar da ayyukansu yadda ya kamata. Kuma daga hannunsu, da gangan ko bisa kuskure, wasu ayyukan da ba su dace ba kan bayyana.
A irin waɗannan lokuta, ka yi musu afuwa da rangwame gwargwadon irin afuwa da rangwamen da kake so Allah Ya yi maka, domin kai kana sama da su, shugabanka kuma yana sama da kai, Allah kuma Yana sama da wanda Ya naɗa ka shugabansu, Ya ɗora maka kula da al'amuransu, kuma Ya jarrabe ka da su.
Kada ka taɓa sanya kanka a matsayin mai yaƙi da Allah, domin ba ka da ikon jure azabarsa, kuma ba ka wadatuwa daga gafararsa da rahamarsa. Kada ka yi nadamar afuwa da rangwamen da ka yi, kuma kada ka yi alfahari ko farin ciki da hukuncin da ka yanke wa wani.
Kada ka yi gaggawar ɗaukar matakin tsanani lokacin da ka fusata, alhali kana da damar yin hakan; kada ka yanke shawara cikin gaggawa. Kada ka taɓa cewa: “Ni ne sarki; ina umarni kuma dole a yi mini biyayya.” Domin wannan yana jefa fasadi cikin zuciyarka, yana raunana addininka, kuma yana kusantar da sauyin iko daga gare ka.
Idan saboda ikon da Allah Ya ba ka girman kai, takama ko jin kai ya taso a zuciyarka, to ka dubi girman ikon Allah wanda yake sama da kai, kuma Yana da iko a kan abubuwan da kai ba ka da ikon yi wa kanka. Wannan tunani zai rage maka tawaye, ya sassauta tsanani da kaifin hali, kuma ya dawo maka da wani ɓangare na ƙarfin hankalinka da ka rasa.
Ka yi hattara da da'awar yin tarayya da Allah wajen girma da ɗaukakarsa, kuma ka nisanci kamanta kanka da Shi wajen girman iko da mulki. Domin Allah Yana ƙasƙantar da duk wani mai girman kai, kuma Yana wulaƙanta duk wani mai takama da jin kai.
Ka yi adalci ga Allah da mutane a kanka, da iyalanka, da kuma waɗanda kake ƙauna daga cikin talakawanka. Idan ba haka ba, za ka zalunce su. Kuma duk wanda ya zalunci bayin Allah, Allah zai zama maƙiyinsa kafin bayinSa. Wanda Allah Ya zama maƙiyinsa, ba za a karɓi uzurinsa ba, kuma yana cikin yaƙi da Allah har sai ya daina zalunci ya tuba.
Ka sani cewa babu abin da ya fi saurin sauya ni'imomin Allah, da gaggauta azabarsa da ɗaukar fansarsa, kamar dagewa a kan zalunci. Domin Allah Yana jin addu'ar waɗanda aka zalunta, kuma Yana cikin sa ido kan azzalumai.
Ya kamata ayyukan da suka fi soyuwa a gare ka su kasance waɗanda suka fi cika wajen tabbatar da gaskiya, suka fi yalwa wajen tabbatar da adalci, kuma suka fi haɗa kan yardar jama'a. Domin fushin talakawa yana rushe yardar manyan mutane na musamman; amma rashin yardar ƴan tsirarun masu gata yana iya wucewa idan jama'a sun yarda.
Ka sani cewa babu wani daga cikin talakawanka da ya fi nauyi ga mai mulki wajen kuɗin rayuwa a lokacin zaman lafiya, kuma babu wanda ya fi ƙarancin taimako a lokacin matsaloli, kamar ƴan uwa da makusanta masu gata da yawan buƙata. Su ne suka fi ƙin adalci da daidaita hakkokin mutane, kuma idan suka nemi wani abu daga gwamnati, su ne suka fi nacewa.
Su ne kuma suka fi ƙarancin godiya idan aka ba su, kuma idan aka hana su abin da suke nema, su ne suka fi jinkirin karɓar uzuri. Idan matsalolin zamani suka fuskanto su, su ne suka fi ƙarancin haƙuri da juriya.
Ka sani cewa ginshiƙin addini, tushen haɗin kan Musulmi, da ƙarfin kariya daga maƙiya, su ne talakawan jama'a. Saboda haka ka saurari maganarsu kuma ka kula da su.
Ya kamata mafi nisa daga gare ka, kuma mafi ƙiyayya a wurinka, su kasance waɗanda suka fi neman aibin mutane, domin mafi yawan mutane suna da wasu aibuka waɗanda suke ɓoye. Mai mulki shi ne wanda ya fi cancanta ya rufe waɗannan aibuka. Saboda haka kada ka tona abin da yake ɓoye daga gare ka.
Abin da ya rataya a wuyanka shi ne gyara abin da ya bayyana gare ka, amma abin da ya ɓoye daga gare ka Allah ne zai yi hukunci a kansa. Ka yi iya ƙoƙarinka wajen rufe aibukan mutane, domin Allah Ya rufe maka aibukan da kake so su kasance a ɓoye daga talakawanka.
Ka buɗe ƙullin zukatan waɗanda suke da ƙiyayya da kai ta hanyar kyakkyawar mu'amala da ƙauna, kuma ka yanke abubuwan da suke haifar da gaba da ƙiyayya a tsakaninka da su. Ka yi kamar ba ka lura da abin da bai bayyana maka ba, kuma kada ka yi gaggawar gaskata masu kawo jita-jita, domin mai ɗaukar gulma mayaudari ne, ko da kuwa ya bayyana cikin sifar mai ba da shawara.
Kada ka taɓa sanya marowaci cikin masu ba ka shawara, domin zai hana ka yin kyauta da alheri, kuma ya tsoratar da kai da talauci. Haka kuma kada ka nemi shawarar matsoraci, domin zai raunana ƙarfin zuciyarka wajen gudanar da al'amura.
Ka yi hattara da neman shawarar mai kwaɗayi, domin zai kawata maka kwaɗayi ta hanyar zalunci. Lalle rowa, tsoro da kwaɗayi sha'awowi ne daban-daban waɗanda tushensu ɗaya ne: mummunan zato ga Allah.
Mafi munin ministocinka su ne waɗanda suka kasance ministocin miyagun masu mulki kafin kai, kuma suka shiga cikin zunubansu. Irin waɗannan kada su taɓa zama masu rike maka sirri. Su mataimakan masu zunubi ne kuma ƴan'uwan azzalumai.
Alhali kana iya zaɓar nagartattun mutane a madadinsu, waɗanda ba su ƙasa da su wajen tunani da tasirin zamantakewa, amma ba sa ɗauke da nauyin munanan ayyuka, zunubai da laifuffukansu; mutane waɗanda ba su taɓa taimakon azzalumi a zaluncinsa ba, kuma ba su taɓa taimakon mai zunubi a zunubinsa ba.
Kuɗin waɗannan mutane ya fi sauƙi a gare ka, taimakonsu ya fi kyau, ƙaunarsu gare ka ta fi yawa, kuma kusancinsu da waɗanda ba kai ba ya fi ƙasa.
Saboda haka ka sanya su cikin mutanenka na musamman a lokacin kaɗaita da su, kuma su zama masu riƙe maka sirri a majalisun sirri. Daga cikinsu kuma ka fifita waɗanda suka fi ƙarfin faɗa maka gaskiya mai ɗaci kai tsaye, kuma suka fi ƙarancin taimaka maka wajen abin da Allah ba Ya so wa masoyansa, ko da hakan ya dace da son zuciyarka ko bai dace ba.
Ka kasance tare da mutanen tsoron Allah da gaskiya da riƙon amana. Sannan ka tarbiyantar da su kada su yawaita maka yabo marar tushe, kuma kada su yaba maka da ayyukan da ba ka aikata ba. Domin yawan yabo yana haifar da jin kai da girman kai, kuma yana kusantar da mutum ga takama.
Kada mutanen kirki da miyagu su zama iri ɗaya a idanunka, domin yin hakan zai sa mutanen kirki su daina sha'awar yin alheri, kuma ya ƙarfafa miyagu su ƙara aikata mugunta. Saboda haka ka ba kowannensu lada gwargwadon abin da ya aikata.
Ka sani cewa babu wata hanya mafi kyau ta samun amincewar mai mulki da amincin talakawansa kamar kyautata musu, rage musu nauyin rayuwa, da rashin tilasta musu abin da ba wajibi ba ne a kansu.
Saboda haka ka yi iya ƙoƙarinka a wannan hanya har ka samu kyakkyawan zato game da amincin mutane gare ka. Wannan kyakkyawan zato zai kawar maka da yawan gajiya da wahala.
Wanda ya fi cancanta ka yi masa kyakkyawan zato shi ne wanda ka fi kyautata masa; haka kuma wanda ka yi wa mummunar mu'amala shi ne wanda ya fi cancanta ka yi masa mummunan zato.
Kada ka taɓa karya wata kyakkyawar ɗabi'a ko hanya mai amfani wadda magabata na wannan al'umma suka yi aiki da ita, kuma al'ummar Musulmi suka saba da ita, kuma al'amuran talakawa suka gyaru da ita.
Kada ka ƙirƙiri wata hanya da za ta cutar da wata daga cikin kyawawan hanyoyin da suka gabata. Domin ladan waɗannan kyawawan hanyoyi zai kasance ga wanda ya kafa su, amma zunubin abin da ka rushe daga cikinsu zai hau kanka.
Ka yawaita zama da malamai domin tattaunawa, kuma ka yawaita muhawara da masu tunani. Wannan tattaunawa da muhawara su kasance game da abubuwan da za su gyara garuruwanka, kuma su farfaɗo da abin da ya kasance sanadin ci gaban jama'a kafin kai.
Ya kai Malik! Ka sani cewa mutanen ƙasa sun ƙunshi ƙungiyoyi daban-daban, waɗanda kowannensu ba zai gyaru kuma ya cika ba sai da wani, kuma babu wanda zai wadatu daga wani. Akwai wata ƙungiya wadda ita ce rundunar Allah, wadda ke tabbatar da tsaro da zaman lafiyar al'umma da kuma kare ta daga cutar maƙiya.
Wata ƙungiya ita ce marubutan gwamnati na ayyukan jama'a da na sirri, waɗanda aikinsu shi ne kula da lissafin kuɗaɗen gwamnati, tsara kasafin kuɗi, rubuta takardu, da koyar da tarbiyyar jama'a.
Akwai kuma alkalai masu adalci da gaskiya, waɗanda suke sasanta husuma da tabbatar da hakkoki. Akwai kuma wasu masu kula da adalci da sassauci, wato jami'an gwamnati.
Wata ƙungiya ita ce masu biyan jizya da haraji daga waɗanda ba Musulmi ba, waɗanda suke rayuwa ƙarƙashin kariyar gwamnatin Musulunci, suna biyan kuɗin kariyar rayukansu da dukiyoyinsu. Haka kuma akwai wasu Musulmi waɗanda suke noma filayen haraji kuma suke biyan harajinsa.
Wata ƙungiya ita ce ƴan kasuwa da masu sana'o'i, sannan akwai ƙananan jama'a daga cikin mabukata da marasa galihu, nakasassu, tsofaffi marasa ƙarfi da waɗanda suka tsufa har suka kasa yin wani aiki.
Allah Ya sanya wa kowace irin wannan ƙungiya rabonta, kuma Ya ƙayyade mata wani aiki na musamman a cikin Littafinsa ko Sunnah ta Annabi (tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi), wanda aka adana mana a matsayin alkawari daga gare Shi.
Amma rundunar sojoji, da izinin Ubangiji, su ne katanga da mafakar talakawa, kayan ado na masu mulki, ɗaukakar addini da hanyoyin tsaro. Kuma daidaituwar jama'a da ƙarfinsu ba za su tabbata ba sai da su.
Sannan ƙarfi da daidaituwar rundunar sojoji ba za su samu ba sai da haraji, wanda ake ƙarfafa su da shi wajen yaƙar maƙiya, kuma suke dogaro da shi wajen gyara kansu da biyan buƙatunsu.
Waɗannan ƙungiyoyi biyu, wato sojoji da masu biyan haraji, ba za su samu daidaito da ƙarfi ba sai da wata ƙungiya ta uku ta ƙunshi alkalai, jami'an gwamnati, marubuta da masu lissafi. Domin su ne suke ƙarfafa yarjejeniyoyi, tattara haraji, kuma su zama amintattu wajen kula da al'amuran jama'a da na sirri.
Haka kuma duk waɗannan ƙungiyoyi ba za su samu tsari ba sai da ƴan kasuwa, masu sana'o'i da masana'antu, domin su ne suke tattara kayan rayuwar sauran ƙungiyoyi, su kai su kasuwanni, sannan wasu daga cikinsu su kera da hannayensu kayan aiki waɗanda wasu ba za su iya kera su ba.
Sannan akwai ƙananan jama'a, wato mabukata da marasa galihu da nakasassu, waɗanda wajibi ne a taimaka musu.
Allah Ya sanya wa kowace daga cikin waɗannan ƙungiyoyi faɗin iko da damar da ta dace da ita a cikin halittarsa. Haka kuma kowace ƙungiya tana da wani haƙƙi a kan mai mulki gwargwadon gyaran al'amuranta. Mai mulki ba zai iya sauke nauyin da Allah Ya ɗora masa ba sai da himma da ƙoƙari, da neman taimakon Allah, da shirya kansa wajen manne wa gaskiya, da haƙuri da juriya a kanta, ko al'amarin ya kasance mai sauƙi ko mai nauyi.
Ka sanya kwamandojin rundunarka su kasance waɗanda suka fi kowa yi maka nasiha game da Allah, da Manzonsa da limami, waɗanda suka fi kowa tsarkin zuciya da hankali, kuma waɗanda suke jinkirin fushi da saurin karɓar uzuri.
Ya kasance mutum mai tausayi da jin ƙai ga masu rauni, kuma mai ƙarfi a gaban masu iko da zalunci; matsaloli kada su girgiza shi, kuma rauni kada ya durƙusar da shi.
Sannan ka nemi mutanen da suke da mutunci da kyakkyawan asali daga iyalai nagari masu kyakkyawar tarihi, waɗanda suke da jarumta, bajinta, karimci da kyauta, domin su ne cibiyoyin mutunci da rassan alheri da cancanta.
Sannan ka kula da al'amuransu, matsalolinsu da buƙatunsu kamar yadda iyaye suke kula da ɗansu. Kada wani abu da ka yi da shi don ƙarfafa su ya zama babba a idanunka, kuma kada ka raina wata ni'ima ko ƙauna da ka nuna musu, ko da kuwa ƙarama ce.
Wannan zai sa su ƙara yi maka nasiha da kyakkyawan zato, kuma ya ƙarfafa dangantakar ƙauna a tsakaninku. Kada ka bar kula da ƙananan al'amuransu saboda ka dogara da gyara manyan al'amuransu, domin biyan ƙananan buƙatu yana da nasa matsayi da amfanin da suke samu daga gare shi, kamar yadda biyan manyan buƙatu yake da nasa matsayi wanda ba za su iya wadatuwa da shi ba.
Mafi kyawun kwamandojin runduna a wurinka su kasance waɗanda suka fi ba sojoji taimako da gudummawa, kuma suka fi ba su daga abin da suke da shi, ta yadda sojoji da waɗanda suke ƙarƙashin kulawarsu za su samu kyakkyawar rayuwa.
Ta yadda dukansu za su kasance da buri guda, wato jihadi da maƙiyi. Domin ƙauna da tausayi da za ka nuna musu zai karkatar da zukatansu zuwa gare ka.
Ka sani cewa mafi kyawun abin da yake faranta ran masu mulki shi ne tabbatar da adalci a dukkan garuruwa, da bayyana ƙauna da son da mutane suke yi musu.
Kuma ƙaunar mutane gare su ba za ta bayyana ba sai da tsarkin zukatansu da kawar da duk wani mummunan zato game da masu mulki. Nasiha da taimakon jama'a kuma ba za su kasance masu amfani sosai ba sai sun taru a kusa da masu mulki da yardarsu, kuma mulkinsu kada ya yi musu nauyi har su riƙa jiran ƙarshen wa'adin mulkinsu.
Saboda haka ka faɗaɗa filin burinsu na rayuwa a gaban rundunarka, ka samar musu da buƙatunsu daga wannan ɓangaren, ka ci gaba da ƙarfafa su, kuma ka riƙa ambaton manyan ayyukan da wasu daga cikinsu suka yi. Domin tunatar da su kyawawan ayyukansu zai ƙara motsa jarumawansu su ƙara aiki, kuma ya ƙarfafa masu rauni wajen aiki, in Allah Ya yarda.
Sannan dole ne ka san darajar ƙoƙarin kowane mutum da kyau. Kada ka taɓa danganta kyakkyawan aikin wani ga wani, kuma kada ka rage darajar hidimarsa fiye da yadda take. Kada matsayi ko shaharar mutum su sa ka ɗauki ƙaramin aikinsa a matsayin babba, kuma kada ƙanƙantar matsayinsa ta sa ka raina babbar hidimar da ya yi.
Abubuwan da suka zama masu muhimmanci gare ka, waɗanda suke yi maka nauyi ko suka rikice maka a cikin al'amura daban-daban, ka mayar da su zuwa ga Allah da Manzonsa, ka nemi hukuncinsu daga maganganunsu. Allah Maɗaukaki Ya ce wa wasu mutane waɗanda Yake son Ya shiryar: “Ya ku waɗanda suka yi imani! Ku yi biyayya ga Allah, ku yi biyayya ga Manzo da masu ikon al'amari daga cikinku. Idan kun yi jayayya a kan wani abu, ku mayar da shi zuwa ga Allah da Manzonsa.”
Mayar da al'amari zuwa ga Allah yana nufin riƙo da Alƙur'ani Mai Girma da ɗaukar umarni daga ayoyinsa bayyanannu. Mayar da shi zuwa ga Manzo kuwa yana nufin riƙo da ingantacciyar Sunnarsa wadda aka tabbatar kuma aka yi ittifaƙi a kanta, wadda babu sabani a cikinta.
Sannan ka zaɓi mafi kyawun mutum daga cikin talakawanka domin ya yi hukunci tsakanin mutane. Ya kasance mutum wanda yawan al'amura ba sa jefa shi cikin ƙunci, kuma saɓanin masu husuma da ƙiyayyar maƙiya ba sa sa shi fushi ko nacewa.
Kada ya nace a kan kuskure ko zamewarsa, kuma idan kuskurensa ya bayyana gare shi, komawa zuwa ga gaskiya kada ya yi masa wuya. Kada zuciyarsa ta karkata zuwa kwaɗayi.
Kada ya wadatu da ɗan bincike wajen fahimtar al'amura, sai ya zurfafa bincike har ƙarshe. Ya kasance mafi taka-tsantsan wajen shubuhohi, kuma mafi dagewa wajen jingina hukunci da hujja da dalili.
Ya kasance ba ya gajiya da yawan komawa ga ɓangarorin masu husuma, ya fi kowa haƙuri wajen gano gaskiyar al'amura, kuma idan gaskiya ta bayyana, ya fi kowa ƙarfi wajen yanke hukunci. Kada yawan yabo ya yaudare shi ko ya sa shi girman kai, kuma kada yawan yabo da godiya su sa shi karkata zuwa ga masu yabonsa. Irin waɗannan mutane kuwa kaɗan ne.
Sannan ka binciki hukunce-hukuncensa da matuƙar tsanani, kuma ka buɗe masa ƙofar karamcinka wajen ba shi hakkokinsa, ta yadda buƙatarsa za ta gushe kuma ba zai nemi taimako daga mutane ba, don kada, Allah Ya kiyaye, ya faɗa cikin cin hanci.
Ka ɗaukaka matsayinsa a wurinka sosai, ta yadda babu wani daga cikin makusantanka da zai yi kwaɗayin samun tasiri a kansa. Ta haka za ka kare shi daga makircin irin waɗannan mutane da cutarwar da za su iya jawo maka.
Sannan ka yi tunani sosai a kan abin da na faɗa, kuma ka aiwatar da waɗannan umarni daidai. Domin wannan addini ya taɓa kasancewa a hannun miyagun mutane, ana amfani da sha'awowi wajen tafiyar da shi, kuma ana neman duniya ta hanyar amfani da shi. Son zuciya da son duniya sun girgiza ginshiƙan addini.
Sannan ka yi hankali wajen kula da jami'an gwamnatinka, kuma kada ka naɗa su bisa son zuciya ko mulkin kama-karya da ra'ayin kanka, domin waɗannan abubuwa guda biyu su ne cibiyoyin wasu rassan zalunci da ha'inci.
Ka zaɓi daga cikinsu mutanen da suke da ƙwarewa da tsarkin zuciya, daga iyalai nagari masu kyakkyawan tarihi, waɗanda suka kasance daga cikin waɗanda suka fara shiga Musulunci kuma suke da dogon tarihi a cikinsa. Domin halayensu sun fi kyau, iyalansu sun fi tsabta, sha'awarsu ta neman abin da bai dace ba ta fi ƙasa, kuma sun fi hangen ƙarshen al'amura.
Sannan ka yalwata musu arziƙinsu, wato ka ba su albashi mai kyau, domin hakan zai taimaka musu su gyara kansu, ya wadatar da su daga yin ha'inci a dukiyar da aka ba su kulawa, kuma ƙari ga haka, zai zama hujja a kanka a kansu idan suka saɓa wa umarninka ko suka yi ha'inci a amana da ka ba su.
Sannan ka tura masu sa ido na ɓoye masu gaskiya da amana domin su sa ido a kan ayyukansu. Domin binciken ɓoye na ci gaba yana ƙarfafa su wajen riƙon amana, kyautatawa waɗanda suke ƙarƙashinsu, da kula da mataimakansu.
Idan ɗayansu ya miƙa hannunsa zuwa ha'inci, kuma masu sa ido na ɓoye suka zo gare ka gaba ɗaya suka bayar da rahoto a kansa, ka wadatu da wannan a matsayin shaida, ka hukunta shi da hukuncin da ya dace, gwargwadon yawan ha'inci da ya aikata. Sannan ka wulaƙanta shi a matsayinsa, ka sanya masa alamar ha'inci, ka ɗora masa sunan mai ha'inci domin ya zama darasi ga sauran mutane.
Ka kula da batun haraji sosai, ta yadda zai zama alheri ga masu biyan harajin. Domin gyaran harkar haraji da gyaran halin masu biyan haraji yana haifar da gyaran sauran jama'a. Sauran jama'a ba za su gyaru ba sai masu biyan haraji sun gyaru, domin dukkan mutane suna dogara ne da haraji da masu biyan haraji.
Ya kamata kulawarka ga raya ƙasa ta fi kulawarka ga tattara haraji, domin ba a samun haraji sai da raya ƙasa.
Duk wanda yake son tattara haraji ba tare da raya ƙasa ba, zai ruguza garuruwa, ya halaka bayin Allah, kuma ya girgiza ginshiƙan mulkinsa, har ba zai daɗe yana mulki ba.
Saboda haka idan talakawa suka kai maka ƙara game da nauyin haraji, ko annoba ta lalata amfanin gona, ko maɓuɓɓugan ruwa suka bushe, ko ruwan sama ya yi ƙaranci, ko ƙasa ta lalace saboda ambaliya da lalacewar iri, ko tsananin ƙishirwar amfanin gona da ta haifar da ƙarancin amfanin gona, ka rage musu harajin gwargwadon abin da kake ganin zai gyara halinsu kuma ya inganta al'amuransu.
Kada rage nauyin kuɗin da kake sauƙaƙa musu ya zama abu mai nauyi a gare ka, domin wannan zai zama ajiyar da za su mayar maka ta hanyar raya ƙasarka, kuma ya ƙawata mulkinka.
Ƙari ga haka, za su riƙa ambaton ka da alheri, kuma za ka yi farin ciki saboda yadda ka shimfiɗa adalci a tsakaninsu da kuma yardarsu da mulkinka. Haka kuma za ka iya ƙarfafa su ta hanyar dukiyar da ka bar a wurinsu, ka sa su kasance cikin kwanciyar hankali, kuma saboda adalci da tausayi da ka saba musu da shi, ka kasance mai kyakkyawan zato a kansu.
Sau da yawa a nan gaba za ka fuskanci wasu matsaloli waɗanda idan ka dogara ga mutane wajen kawar da su, za su karɓe su da zuciya ɗaya kuma su taimake ka wajen warware su. Domin raya ƙasa yana iya ɗaukar nauyin duk abin da aka ɗora mata. Rugujewar ƙasa tana faruwa ne saboda talaucin masu ita, kuma talaucinsu yana faruwa ne saboda yadda masu mulki suka fi mayar da hankali ga tara dukiya da taskace zinariya, da rashin kyakkyawan zato game da dawwamar mulkinsu, da rashin ɗaukar darasi daga makomar masu mulki da suka gabata.
Sannan ka yi hankali da yanayin sakatarorinka da marubutanka, kuma ka ɗora ayyukanka ga mafi nagartattunsu. Wasikun sirrinka waɗanda suke ɗauke da tsare-tsare da boyayyun sirrika, ka ba wanda ya fi kowa kyawawan ɗabi'u. Ya kasance daga cikin waɗanda matsayi da mukami ba sa bugar da su ko sa su girman kai har su kuskura su yi maka rashin kunya ko su saba maka a gaban manya da shugabannin mutane.
Ya kasance wanda ba ya gafala wajen isar da wasikun jami'an gwamnatinka zuwa gare ka, da kuma karɓo musu amsoshin da suka dace daga gare ka, ko dai game da abubuwan da yake karɓa daga gare ka ko abubuwan da yake bayarwa a madadinka.
Ya kasance wanda idan ya ƙulla maka wata yarjejeniya, ba ya ƙulla ta cikin rauni, kuma idan aka ƙulla wata yarjejeniya a kanka, ba ya kasa gano hanyar warware matsalarta. Ya kasance wanda ya san darajarsa da matsayinsa a cikin al'amura daban-daban, domin wanda bai san darajarsa ba, ya fi kasancewa jahili game da darajar sauran mutane.
Sannan wajen zaɓar waɗannan sakatarorin, kada ka taɓa wadatuwa da basirarka da hankalinka, ko amincewarka ta kanka da kyakkyawan zato. Domin masu neman dama suna yin ƙawanya da nuna kyakkyawar hidima domin su jawo hankalin masu mulki, alhali bayan wannan kyakkyawar siffa babu wata nasiha ko amana.
Ka gwada su ta hanyar ayyukan da suka yi wa masu mulki nagari kafin kai, kuma ka dogara ga waɗanda suka bar kyawawan abubuwa mafi yawa a tsakanin mutane, kuma aka fi saninsu da riƙon amana. Idan ka yi haka, wannan zai zama hujja ta kyakkyawar niyyarka da biyayyarka ga Ubangijinka, da kuma biyayya ga wanda ka karɓi wilaya daga gare shi, wato limaminka da shugabanka.
Ga kowane ɓangare na ayyukanka, ka zaɓi shugaba da mai kula daga cikinsu; mutum wanda babban aiki ba ya rinjaye shi har ya gaza, kuma yawan ayyuka ba ya rikita shi. Ka sani cewa duk wani aibi da aka samu a cikin sakatarorinka na musamman, wanda kai ba ka sani ba, alhakinsa yana kanka.
Sannan game da ƴan kasuwa da masu sana'o'i, ka fara yi wa kanka wasiyya da kula da su da ƙarfafa su, sannan ka umarci sauran mutane da kyautata musu. Kada ka bambanta tsakanin ƴan kasuwar da suke zaune a cibiyoyin kasuwanci da waɗanda suke yawo daga wuri zuwa wuri, da kuma masu sana'a da ma'aikatan da suke aiki da ƙarfin jikinsu.
Domin su ne manyan tushen amfanin mutane da abubuwan jin daɗin al'umma. Su ne suke tattaro kayayyakin kasuwanci masu amfani daga ƙasashe masu nisa da wurare masu nisa, daga hamada da teku, da filaye masu sauƙi da masu wahala a cikin yankin mulkinka, da kuma daga wuraren da yawancin mutane ba su da wata hulɗa da su, har ma ba sa ganin ƙarfin halin zuwa can.
Domin su (ƴan kasuwa, masu sana'o'i da masana'antu) mutane ne masu aminci waɗanda ba a jin tsoron cutarwarsu, kuma masu son zaman lafiya waɗanda ba a jin tsoron ha'inci ko yaudara daga gare su. Ka bibiyi ayyukansu kuma ka gyara al'amuransu, na waɗanda suke zaune a gabanka da cibiyar mulkinka, da waɗanda suke a sassa daban-daban na ƙasarka.
Ka sani cewa duk da wannan, a cikinsu akwai mutane masu yawa masu tsananin rowa, da munanan halaye, masu taskace kayan da mutane suke buƙata, da kuma masu tsaurara farashi. Waɗannan suna cutar da talakawa, kuma suna zama abin kunya da zargi ga masu mulki.
Ka hana taskace kayan masarufi da ƙarfi, domin Manzon Allah (tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi da iyalansa) Ya hana hakan. Kuma ya kamata a gudanar da kasuwanci cikin sauƙi, bisa ma'aunin adalci da farashin da ba zai cutar da mai sayarwa ko mai saye ba. Idan wani ya ci gaba da taskace kaya bayan ka hana shi, ka hukunta shi, amma kada ka wuce gona da iri wajen hukuncin.
Sannan (Imam (amincin Allah ya tabbata a gare shi) ya ce:) Ka ji tsoron Allah, ka ji tsoron Allah game da ƙananan jama'a; waɗanda ba su da wata hanyar warware matsalolinsu, har ma da na samun abin da za su ci.
Su ne mabukata, masu buƙata, matalauta da nakasassu.
Ka sani cewa a cikin wannan rukuni akwai waɗanda suka wadatu da abin da aka ba su, kuma akwai wasu waɗanda suke tambaya (kuma wani lokaci suna nuna rashin gamsuwa game da taimakon da aka ba su). Ka kiyaye abin da Allah Ya umarce ka da shi game da haƙƙinsu.
Ka ware musu wani ɓangare daga Baitulmalin Musulmi da kuma wani ɓangare daga amfanin gonakin ƙasashen Musulunci na musamman a kowace unguwa da gari. Domin waɗanda suke nesa suna da rabon daidai da waɗanda suke kusa, kuma an umurce ka da ka kiyaye haƙƙin dukansu.
Kada girman kai da jin daɗin mulki su shagaltar da kai har su hana ka kula da su, domin ba za ka sami uzurin cewa ayyukan da kake yi suna da yawa kuma suna da muhimmanci ba har ka bar ƙananan ayyukan hidima.
Kada ka cire hankalinka daga gare su, kada ka juya musu baya ko ka yi musu sakaci. Ka binciki al'amuran waɗanda ba sa iya samun damar zuwa gare ka, waɗanda mutane suke rainawa, har ma jami'an gwamnati suke kallonsu da ƙanƙanta. Ka zaɓi mutum ko mutane amintattu, masu tsoron Allah da tawali'u, waɗanda za su riƙa ba ka rahoton halin da suke ciki.
Sannan ka yi wa wannan rukuni mu'amala ta yadda uzurinka zai zama abin karɓa a lokacin da za ka haɗu da Ubangijinka a Ranar Alƙiyama. Domin daga cikin talakawanka, wannan rukuni ne ya fi kowa buƙatar a tabbatar musu da haƙƙinsu. Dole ne ka sami hujja da uzuri a gaban Allah game da biyan haƙƙin kowane ɗayansu, ta yadda ba za a tauye haƙƙin ko mutum ɗaya ba.
Ka kula da al'amuran marayu da tsofaffi marasa ƙarfi waɗanda ba su da wata hanyar warware matsalolinsu, kuma ba za su iya miƙa hannun neman taimako zuwa ga mutane ba. Ko da yake irin wannan aiki ga marasa galihu da mabukata yana da nauyi a kan masu mulki, biyan dukkan hakkoki yana da nauyi. Amma Allah Wani lokaci Yana sauƙaƙa ɗaukar nauyin gaskiya ga wasu mutane; mutanen da suke neman kyakkyawan ƙarshe, suka horar da kansu da juriya da haƙuri, kuma suka dogara da gaskiyar alkawuran Allah.
Ka ware lokaci na musamman ga waɗanda suke da buƙata a gare ka, domin ka kula da buƙatunsu da kanka, fuska da fuska. Ka shirya musu majalisa ta jama'a wadda kowa zai iya halarta, ka zauna a cikinta ka warware matsalolinsu. A wannan majalisa ka nuna tawali'u saboda Allah wanda Ya halicce ka.
Ka nisanta daga gare su sojojinka da mataimakanka, ciki har da masu gadinka da jami'an tsaro, domin duk wanda yake so ya iya magana da kai cikin gaskiya, ba tare da tsoro ko tangal-tangal ba. Domin na sha jin wannan magana daga Manzon Allah (tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi) yana cewa: “Al'ummar da ba a karɓi haƙƙin mai rauni daga mai ƙarfi a cikinta cikin sarari da gaskiya ba, ba za ta taɓa ganin tsarki da tsarkakewa ba, kuma kwanciyar hankali zai gushe daga gare ta.”
Sannan ka jure rashin ƙwarewarsu da jinkirinsu da gazawarsu wajen magana, ka kawar da duk wani takura, tsaurin hali da girman kai a gabansu, domin su sami damar faɗin abin da ke cikin zukatansu. Allah zai yaɗa rahamarsa mai yalwa a kanka saboda wannan, kuma Ya sanya maka ladan biyayya gare Shi. Abin da ka bayar, ka bayar da shi cikin sauƙi da farin ciki, ba tare da neman godiya ko tunatar da su alherin da ka yi ba. Idan kuma saboda wani dalili ka ƙi bayarwa, ka haɗa ƙin bayarwar da tausayi da neman afuwa.
Sannan ka sani cewa akwai wasu ayyuka daga cikin ayyukanka waɗanda dole ne ka yi da kanka, kada ka bar su ga wasu. Daga cikinsu akwai amsa wa jami'an gwamnati a lokacin da marubuta da sakatarorinka suka kasa ba da amsar da ta dace.
Haka kuma biyan buƙatun mutane a ranar da aka kawo maka rahoton buƙatunsu, idan mataimakanka suka kasa amsa musu.
Ka kula sosai: ka aiwatar da aikin kowace rana a ranar da ta dace, kada ka jinkirta shi zuwa gobe, domin kowace rana tana da nata aikin, kuma idan ka ɗora aikin gobe a kan aikin yau, hakan zai haifar da matsala.
Ka ware mafi kyawun lokutanka da mafi kyawun sassan rayuwarka domin ka kasance kai kaɗai tare da Allah, ko da yake dukkan ayyukanka na Allah ne idan niyyarka ta kasance tsarkakakkiya, kuma talakawanka suna rayuwa cikin lafiya da kwanciyar hankali saboda hakan.
Daga cikin abubuwan da ya kamata ka yi domin tsarkake addininka ga Allah akwai tsayar da farillan da suka kebanta da ZatinSa Mai Tsarki. Saboda haka ka miƙa ƙarfin jikinka dare da rana ga umarnin Allah, kuma ka cika duk abin da zai kusantar da kai gare Shi yadda ya kamata, ba tare da ragi ko nakasu ba, ko da hakan zai jawo maka gajiyar jiki mai yawa.
Idan kuma ka tsaya wa mutane limancin sallar jam'i, kada sallarka ta kasance mai tsawo har ta sa mutane su ƙi ta, kuma kada ta kasance mai sauri har ta sa a bar wasu daga cikin wajibanta. Domin a cikin mutanen da suke salla tare da kai akwai marasa lafiya ko waɗanda suke da buƙatu na gaggawa. Na tambayi Manzon Allah (tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi) lokacin da Ya tura ni zuwa Yemen: “Yaya zan yi musu salla?” Sai Ya ce: “Ka yi musu salla kamar sallar mafi rauni daga cikinsu, kuma ka kasance mai tausayi da jin ƙai ga muminai.”
Bayan wannan umarni, kada ka taɓa ɓoye kanka daga talakawanka na dogon lokaci, domin ɓoyewar masu mulki daga idanun talakawa tana haifar da rashin sanin al'amuran mutane da ƙasa sosai.
Kuma tana hana su sanin abin da aka ɓoye musu. A sakamakon haka, manyan al'amura suna zama ƙanana a idanunsu, ƙananan al'amura kuma su zama manya; kyakkyawan aiki ya bayyana a gare su a matsayin mummuna, mummunan aiki kuma ya bayyana a matsayin kyakkyawa. Haka nan gaskiya da ƙarya sukan gauraye da juna. A irin wannan yanayi kuwa, ba zai yiwu a gudanar da al'amuran ƙasa yadda ya kamata ba.
Domin mai mulki mutum ne kawai; bai san abubuwan da mutane suke ɓoye masa ba. Gaskiya kuma ba koyaushe take da wata alama bayyananniya ba, kuma ba koyaushe ake iya bambance gaskiya daga ƙarya ta fuskokin mutane daban-daban ba.
Bugu da ƙari, kai ba ka fita daga ɗaya daga cikin waɗannan halaye biyu ba: ko dai kai mutum ne mai shirin yin kyauta da bayarwa a tafarkin gaskiya. Idan haka ne, babu dalilin da zai sa ka ɓoye kanka daga mutane, ka hana su haƙƙin da ya wajaba a gare ka, ko ka bar aikata kyakkyawan aikin da ya kamata ka yi.
Ko kuma kai mutum ne mai rowa da kunkuntar zuciya. Idan haka ne, to idan mutane suka gan ka kuma suka san wannan hali naka, za su yanke ƙauna daga kyautarka, su daina zuwa gare ka. Ƙari ga haka, yawancin buƙatun mutane a wurinka ba sa buƙatar wani kuɗi daga gare ka; kamar ƙorafin zalunci ko neman adalci a cikin ciniki.
Ƙari ga haka, wani lokaci mai mulki yana da wasu makusanta da masu rike da sirrinsa, waɗanda suke son kansu da neman fifiko, kuma ba sa yin adalci da gaskiya a mu'amalarsu da mutane. Ka tumɓuke tushen zaluncinsu ta hanyar yanke hanyoyin da suke amfani da su wajen aikata shi.
Kada ka taɓa ba wani daga cikin makusantanka ko magoya bayanka wani fili daga filayen Musulmi. Kada kuma su yi kwaɗayin ka ƙulla wata yarjejeniya da za ta amfane su, amma ta cutar da maƙwabtansu a wannan ƙasa, ko a batun ban ruwa ko wani aikin haɗin gwiwa. Ta yadda za su ɗora kuɗin da ya kamata su ɗauka a kan wasu, su mallaki ribar shi kaɗai, amma abin kunya da zargi su same ka a duniya da Lahira.
Ka kiyaye haƙƙin waɗanda suke da haƙƙi, ko makusantanka ne ko wasu. Ka yi haƙuri a wannan al'amari, ka bar sakamakonsa ga Allah, ka nemi ladansa daga gare Shi, ko da hakan zai jawo matsin lamba ga ƴan uwanka da abokanka na kusa. Ka ɗauki nauyin wannan aiki, domin ƙarshensa abin yabo ne.
Idan talakawanka suka fara zargin cewa kana yi musu rashin adalci, ka bayyana musu uzurinka a fili, kuma ta hanyar bayyana uzurin ka gyara zato da suka yi game da kai a kan abin da ya jawo musu mummunan zato. Wannan zai kasance a gefe guda tarbiyya ce ga halinka, kuma a gefe guda tausayi da rangwame ne ga talakawa; sannan bayyana uzurinka zai taimaka maka wajen kai su ga abin da kake nufi, wato tilasta musu su tsaya kan gaskiya.
Kada ka taɓa ƙin sulhun da maƙiyi ya gabatar, idan sulhun yana ɗauke da yardar Allah, domin sulhu yana ba rundunarka hutawa da damar sabunta ƙarfi, yana ba ka sauƙi daga damuwa da baƙin ciki, kuma yana kawo tsaro ga ƙasarka.
Amma ka yi tsananin taka-tsantsan da maƙiyinka bayan sulhu da shi, domin wani lokaci maƙiyi yana kusantowa ne domin ya yi wa mutum kwanton bauna. Saboda haka ka yi amfani da hangen nesa, kuma ka kawar da kyakkyawan zato marar tushe a wannan al'amari.
Idan kuma ka ƙulla wata yarjejeniya tsakaninka da maƙiyinka, ko ka ba shi aminci da kariya, to ka cika alkawarinka, ka girmama yarjejeniyarka, kuma ka sanya kanka garkuwa wajen cika abubuwan da ka ɗauka a matsayin nauyi.
Domin babu wani daga cikin farillan Allah da ya kai girman kiyaye cikar alkawari da yarjejeniya. Mutanen duniya, duk da bambancin ra'ayoyinsu da rarrabuwarsu, sun yi ittifaƙi a kan wannan. Har ma mushrikai a zamanin Jahiliyya, baya ga Musulmi, suna kiyaye alkawari, domin sun ɗanɗana mummunan sakamakon karya alkawari.
Saboda haka kada ka taɓa karya alkawari, kada ka yi ha'inci a cikin yarjejeniyarka, kuma kada ka yaudari maƙiyinka. Domin babu wanda yake yin irin wannan rashin kunya ga Allah sai jahili ko azzalumin mai shan wahala.
Allah Ya sanya alkawari da yarjejeniyar da aka ƙulla da sunansa, ta hanyar rahamarsa, su zama hanyar kwanciyar hankalin bayinsa da mafakar aminci gare su, domin su fake da su kuma su yi amfani da su wajen gudanar da al'amuransu. Saboda haka ba ya halatta a samu fasadi, yaudara ko makirci da dabarar yaudara a cikin alkawari da yarjejeniya.
Ƙari ga haka, kada ka taɓa ƙulla yarjejeniyar da take ɗauke da kalmomi masu kawo ruɗani ko damar da maƙiyi zai iya amfani da ita wajen cutarwa. Kuma kamar yadda bai kamata a saka kalmar da maƙiyi zai yi amfani da ita a cikin yarjejeniya ba, kai ma kada ka dogara da wasu kalmomi marasa ƙarfi ko masu rauni bayan an tabbatar da yarjejeniyar da kalmomi masu ƙarfi, domin ka karya alkawarin. Kada matsalolin da suka taso saboda wajibcin yarjejeniyar Allah su tilasta maka ka nemi soke ta ta hanyar da ba ta dace ba.
Domin haƙurinka a cikin ƙuncin da yarjejeniyoyi suka jawo maka, alhali kana fatan samun sauƙi da nasara a ƙarshensu da taimakon Allah, ya fi maka alheri fiye da karya alkawari da ha'inci wanda kake tsoron azabarsa. Irin wannan karya alkawari tana jawo maka alhakin gaban Allah wanda ba za ka iya ba da amsa a kansa ba, ko a duniya ko a Lahira.
Ka yi tsananin guje wa zubar da jinin da bai cancanta ba, domin babu abin da ya fi saurin jawo fansar Allah da tsananin azabarsa, ko ya fi saurin gusar da ni'ima da kawo ƙarshen mulkoki, kamar zubar da jinin da ba bisa haƙƙi ba.
Allah Maɗaukaki zai fara yin hukunci tsakanin bayinsa a Ranar Alƙiyama game da jinin da aka zubar. Saboda haka kada ka taɓa ƙarfafa mulkinka da zubar da haramtaccen jini, domin wannan zai raunana ginshiƙan mulki, har ma ya tumɓuke tushensa ko ya mayar da mulkin ga wasu. Babu wani uzuri da za a karɓa daga gare ka a wajen Allah ko a wajena game da kisan ganganci, kuma hukuncinsa shi ne kisasi.
Idan kuma ka faɗa cikin kisan bisa kuskure, ko bulalarka, takobinka ko hannunka ya hukunta wani ba da gangan ba, domin ko da duka da hannu ɗaya ko fiye zai iya jawo mutuwa, kada girman kai na mulki ya hana ka biyan haƙƙin waliyyan wanda aka kashe da neman yardarsu.
Ka yi tsananin guje wa jin kai, dogaro da ƙarfin kanka, da son yawaita yabo daga masu yabonka. Domin waɗannan halaye suna daga cikin mafi amintattun damar da Shaidan yake samu wajen shafe kyawawan ayyukan masu aikata alheri ya lalata su.
Ka yi nesa sosai da yi wa talakawanka gori yayin da kake yi musu alheri. Haka kuma ka guji ƙara girman ayyukan da ka aikata, kuma ka yi hattara da yi musu alkawari sannan ka karya. Domin yin gori yana bata alheri, ƙara girman ni'ima yana kawar da hasken gaskiya, kuma karya alkawari yana jawo fushin Allah da fushin mutane. Allah Maɗaukaki Ya ce: “Babban abin fushi ne a wurin Allah ku faɗi abin da ba ku aikata ba.”
Ka yi tsananin guje wa gaggawar yin ayyukan da lokacinsu bai zo ba, kuma kada ka yi sakaci da ayyukan da damar aiwatar da su ta samu. Ka guji nacewa a kan al'amuran da ba su bayyana ba kuma ba a san gaskiyarsu ba, sannan kada ka yi sakaci da aiwatar da al'amari bayan gaskiyarsa ta bayyana. Hakika, ka sanya kowane al'amari a matsayinsa, kuma ka yi kowane aiki a lokacin da ya dace.
Ka yi tsananin guje wa neman fifiko wa kanka a cikin abin da mutane suke daidaito a kansa, kuma ka yi hattara da sakaci wajen yin abin da ya shafe ka kuma yake bayyane a gaban idanun mutane. Domin a kowane hali kana da alhaki a gabansu game da shi, kuma nan ba da daɗewa ba za a tona asirin ayyukanka, kuma za a ɗauki fansar wanda aka zalunta daga gare ka.
Lokacin da ka yi fushi, ka kame kanka, ka rage tsananin halinka da kaifin harshenka, da amfani da ƙarfin hannunka. Domin ka guji waɗannan abubuwa, ka nisanci ayyukan gaggawa, kalaman da ba a auna su ba, da kuma gaggawar ɗaukar matakin hukunci, har sai fushinka ya huce ka mallaki kanka. Ba za ka taɓa zama mai iko a kan kanka a wannan fanni ba sai idan ka yawaita tuna Ranar Alƙiyama da komawa zuwa ga Ubangijinka.
Ya wajaba a kanka ka kasance kullum kana tunawa da gwamnatocin adalci da suka kasance kafin kai, da kuma kyawawan sunnoni ko abubuwan da suka zo daga Manzon Allah (tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi), ko farillar da aka ambata a cikin Littafin Allah. Ka yi koyi da ayyukan da muka gani daga gare ka a lokacin gudanar da mulki.
Haka kuma ya wajaba a kanka ka yi iyakar ƙoƙarinka wajen bin abin da na ba ka shawara a cikin wannan wasiƙar. Na riga na cika hujja a kanka, domin kada ka sami wani uzuri a wajena idan son zuciyarka mai tawaye ya rinjaye ka.
Ina roƙon Allah, Mai yawan rahama da ikon ba da duk abin da ake roƙonsa, Ya ba ni da kai damar samun yardarsa ta hanyar ayyukan da za su sa mu sami uzuri a wurinsa da wurin halittunsa, tare da yabo da kyakkyawan suna a tsakanin bayinsa da kyawawan abubuwan da za su rage a dukkan garuruwa. Ina kuma roƙonsa Ya cika ni'imarsa a kanmu, Ya ƙara mana karamcinsa.
Kuma ina roƙon Allah Maɗaukaki Ya sanya ƙarshen rayuwata da taka ya kasance cikin farin ciki da shahada, domin dukkanmu zuwa gare Shi za mu koma. Tsira da amincin Allah su tabbata ga Manzon Allah (tsira da amincin Allah su tabbata a gare shi) da zuriyarsa tsarkakakku masu kyau; tsira da aminci masu yawa da yalwa. Wassalamu alaikum.
Bayanin kula
- ↑ Makarim Shirazi, Payame Imam Amirul Mu'minin (A.S), juzu'i na 10, shafi na 354; Ja'fari, Partaw-e az Nahjul Balagha, juzu'i na 4, shafi na 494.
- ↑ Shirwani, Modiriyyat wa Madara dar Kalame Ali (A.S), shafi na 7.
- ↑ Zamani da sauran abokan aikinsa, «Ekteshaf-e Olgu-ye Rahbari-ye ImamAli (A.S) az Ahdname-ye Malek Ashtar», shafi na 55–56.
- ↑ Ja'fari, Hikmate Osule Siyasi-ye Islam, shafi na 15.
- ↑ Abidi, Muƙaddame, shafi na goma sha ɗaya.
- ↑ Na'ini, Tanbihul Umma, shafi na 140.
- ↑ Na'ini, Tanbihul Umma, shafi na 140.
- ↑ Muɗahhari, Majmu'e Asar, juzu'i na 23, shafi na 494
- ↑ Ibn Hamdun, At-Tazkiratul Hamduniyya, juzu'i na 1, shafi na 316.
- ↑ Ibn Hamdun, At-Tazkiratul Hamduniyya, juzu'i na 1, shafi na 316.
- ↑ Na'ini, Tanbihul Umma, shafi na 140.
- ↑ Duba: Dashti da Sayyid Kazim Muhammadi, Al-Mu'jam al-Mufahras li Alfaz Nahjul Balagha, shafi na 515.
- ↑ Dilshad Tehrani, Dalalat-e Daulat, shafi na 35.
- ↑ Dilshad Tehrani, Dalalat-e Daulat, shafi na 60.
- ↑ Makarim Shirazi, Payame Imam Amirul Mu'minin (A.S), juzu'i na 10, shafi na 361.
- ↑ Dilshad Tehrani, Dalalat-e Daulat, shafi na 35.
- ↑ Makarim Shirazi, Payame Imam Amirul Mu'minin (A.S), juzu'i na 10, shafi na 154.
- ↑ Ali-Akbari Renani, Modiriyyate Alawi, shafi na 42.
- ↑ Dilshad Tehrani, Dalalat-e Daulat, shafi na 35.
- ↑ Ali-Akbari Renani, Modiriyyate Alawi, shafi na 42.
- ↑ Ali-Akbari Renani, Modiriyyate Alawi, shafi na 42.
- ↑ Dilshad Tehrani, Dalalat-e Daulat, shafi na 53.
- ↑ Ja'fari, Partaw-e az Nahjul Balagha, juzu'i na 4, shafi na 493–494.
- ↑ Dilshad Tehrani, Dalalat-e Daulat, shafi na 52.
- ↑ Makarim Shirazi, Payame Imam Amirul Mu'minin (A.S), juzu'i na 10, shafi na 353.
- ↑ Ibn Abi al-Hadid, Sharh Nahjul Balagha, juzu'i na 6, shafi na 72; Makarim Shirazi, Payame Imam Amirul Mu'minin (A.S), juzu'i na 10, shafi na 355.
- ↑ Hamawi, Mu'jam al-Buldan, juzu'i na 5, shafi na 163.
- ↑ Makarim Shirazi, Payame Imam Amirul Mu'minin (A.S), juzu'i na 10, shafi na 354-356.
- ↑ Saƙafi, Al-Gharat, juzu'i na 1, shafi na 159–160.
- ↑ Ibn Abi al-Hadid, Sharh Nahjul Balagha, juzu'i na 6, shafi na 72–73; Makarim Shirazi, Payame Imam Amirul Mu'minin (A.S), juzu'i na 10, shafi na 354–356.
- ↑ Musawi Khomaini, Kitabul Bai'i, juzu'i na 3, shafi na 604.
- ↑ Makarim Shirazi, Payame Imam Amirul Mu'minin (A.S), juzu'i na 10, shafi na 353
- ↑ Duba: Dilshad Tehrani, Dalalat-e Daulat, shafi na 51.
- ↑ Ibn Hayyun, Da'a'imul Islam, juzu'i na 1, shafi na 350–368.
- ↑ Ibn Shu'ba al-Harrani, Tuhaful Uƙul, shafi na 126–149.
- ↑ Dinawari, Al-Mujalasa wa Jawahir al-Ilm, juzu'i na 3, shafi na 359–360.
- ↑ Ibn Hamdun, At-Tazkiratul Hamduniyya, juzu'i na 1, shafi na 316–328.
- ↑ Nuwairi, Nihayatul Arab, Wizarat al-Saƙafa wa al-Irshad al-Ƙaumi, juzu'i na 6, shafi na 19–32.
- ↑ Don ƙarin madogara, duba: Dashti, Asnad wa Madareke Nahjul Balagha, shafi na 331–332; Dilshad Tehrani, Dalalat-e Daulat, shafi na 46–49.
- ↑ Duba: Najashi, Rijal al-Najashi, shafi na 8; Shaikh Ɗusi, Fihrist, shafi na 88.
- ↑ Ja'fari, Partaw-e az Nahjul Balagha, juzu'i na 4, shafi na 490.
- ↑ Ja'fari, Partaw-e az Nahjul Balagha, juzu'i na 4, shafi na 513.
- ↑ Misali, duba: Makarim Shirazi, Payame Imam Amirul Mu'minin (A.S), juzu'i na 10, shafi na 353; Muhsini, Insane Kamil ya Shah-e Mardan, shafi na 35; Gerami, Lula Ali (A.S), shafi na 63; Dashti da wasu, Dasturat-e Hokumati-ye Amirul Mu'minin (A.S), shafi na 34; Abdulmuhammadi, Daramadi bar Sirat-e Tablighi-ye Ma'sumin (A.S), shafi na 57; gungun marubuta, Defa-e Mashru'-e Ma, shafi na 192.
- ↑ Dinparwar، «گلایههای آیتالله دینپرور درباره عهدنامه مالک اشتر و پذیرش دانشجوی دکتری»، A Kamfanin Dillancin Labarai na Ƙasa da Ƙasa na Alƙur'ani..
- ↑ Dinparwar،«تلاش برای ثبت عهدنامه مالک اشتر در سازمان ملل»،A Kamfanin Dillancin Labarai na Shabistan.
- ↑ Don ganin jerin fassarori da sharhi, duba: Dinparwar, Kitabshenasi-ye Ahdname-ye Malek Ashtar, dukan maƙalar.
- ↑ Shi'ar, Adabul Muluk, shafi na 167.
- ↑ Al-Fakiki, Ar-Ra'i wa ar-Ra'iyya, Muƙaddime Kitab, shafi na 14–16.
- ↑ Saƙafi, Osule Keshwardari az Negah-e Imam Ali (A.S), shafin bayanan littafin.
- ↑ Ja'fari, Hikmate Osule Siyasi-ye Islam, shafin bayanan littafin.
- ↑ Fazel Lankarani, Ayine Keshwardari az Didgah-e Imam Ali (A.S), shafin bayanan littafin.
- ↑ Ostadi, Bist Majles Piramun-e Ahdname-ye Malek Ashtar, shafin bayanan littafin.
- ↑ Dilshad Tehrani, Dalalat-e Daulat, shafin bayanan littafin
- ↑ Abduh, Moƙtabas as-Siyasa, shafin bayanan littafin.
- ↑ Ka'abi, Bayesteha-ye Hokmrani, shafin bayanan littafin.
- ↑ Azardashti, Kandokawi dar Modiriyyate Alawi, shafin bayanan littafin.
- ↑ Ansariyan, Ahdu al-Imam Ali (A.S) ila Malik al-Ashtar, shafin bayanan littafin.
- ↑ Nasiri, Ma'a al-Imam Ali (A.S) fi Ahdi Malik al-Ashtar, shafin bayanan littafin
- ↑ Muƙimi, Manshur-e Modiriyyat, shafin bayanan littafin.
- ↑ Shirwani, Modiriyyat wa Madara dar Kalame Ali (A.S), shafin bayanan littafin.
- ↑ Mashhadi, Nizamname-ye Hokumat, shafin bayanan littafin.
- ↑ Zakiri, Modiriyyat wa Siyasat, shafin bayanan littafin.
- ↑ Salihi Mazandarani, Daulat-e Javid, shafin bayanan littafin.
- ↑ Furugi da sauran marubuta, Dastur-e Hokumat, shafin bayanan littafin.
- ↑ Dinparwar, Simaye Kargozaran dar Nahjul Balagha, shafin bayanan littafin.
- ↑ Shuja'i, An Ast Shiway-e Hokumat, shafin bayanan littafin
- ↑ Nawwab Tahrani, Farman, shafin bayanan littafin.
- ↑ Nahjul Balagha, Tas'hihu Subhi Salih, Wasiƙa ta 53, shafi na 426–445.
- ↑ Makarim Shirazi, Sayyid Radi, Nahjul Balagha, Tarjame Nasir Makarim Shirazi, shafi na 667–695.
Nassoshi
- Abd al-Muhammadi, Husain, Daramadi bar Sirat-e Tablighi-ye Ma'suman (A.S). Qum, Mehr Amirul Muminin (A.S), 1387Sh.
- Abduhu, Muhammad, Muƙtabas al-Siyasa wa Siyaj al-Riyasa, Alkahira, Matba'ar al-Adiba, 1317H.
- Abidi, Mahmud, Muƙaddime, Dar Kitabe Ahadnamayi Malik Ashtar, fassarar Muhammad Ibrahim Bada'i-Nigar Tahrani, Tehran, Cibiyar Pazhuheshi-ye Mirase Maktub, 1392Sh.
- Al-Fakiki, Taufiƙ, Al-Ra'i War Ra'iyya, Bagadad, Matba'ar As'ad, 1382H.
- Ali Akbari Ranani, Hassan, Mudiriyyat Alawi, Qum, Binciken Tafsiri da Ilimin Alƙur'ani, 1389Sh.
- Ansariyan, Ali, Ahdu al-Imam Ali (A.S) ila Malik al-Ashtar, Tehran, Sorush, 1403H.
- Azardashti, Amir Hushang, Kandokawi dar Mudiriyyat Alawi, bisa wasiƙa ta 53 ta Nahjul Balagha, Qum, Cibiyar Pazhuhesh-ha-ye Islami-ye Seda wa Sima., 1386Sh.
- Dashti, Muhammad, Asnad wa Madarik Nahjul Balagha, Qum, Cibiyar Farhangi Tahqiqati-ye Amirul Mu'minin (A.S.).. 1378Sh.
- Dashti, Muhammad, da Sayyid Kazim Muhammad, Al-Mu'jam al-Mufahras li Alfaz Nahjul Balagha, Qum,Farhangi Tahqiqati-ye Amirul Mu'minin (A.S.), 1375Sh.
- Dashti, Muhammad, da wasu, Dasturat Hukumati Amirul Muminin (A.S), Qum, Cibiyar Farhangi Tahqiqati-ye Amirul Mu'minin (A.S.). 1396Sh.
- Dilshad Tehrani, Mustafa, Dalalat Daulat, Tehran, Darya, 1388Sh.
- Dinawari, Ahmad Bin Marwan, Al-Mujalasa wa Jawahir al-Ilm, Beirut, Dar Ibn Hazm, 1419 Hijri.
- Dinparwar, Sayyid Jamaluddin, «گلایههای آیتالله دینپرور درباره عهدنامه مالک اشتر و پذیرش دانشجوی دکتری»، (Korafe-korafen Ayatullah Dinparwar game da Wasiƙar Malik Ashtar da karɓar ɗaliban digiri na uku), Kamfanin Dillancin Labarai na Beynolmelali-ye Qur’an, ranar wallafawa: 6 ga Satumba 2016M, ranar dubawa: 10 ga Oktoba 2024M.
- Dinparwar, Sayyid Jamaluddin، «تلاش برای ثبت عهدنامه مالک اشتر در سازمان ملل»، (Ƙoƙarin yin rajistar Wasiƙar Malik Ashtar a Majalisar Ɗinkin Duniya), Kamfanin dillaninci labarai na Shabistan. 18 Yuli 2012M. Ranar ziyara: 17 Agusta 2026M.
- Fazil Lankarini, Muhammad, Ayine Keshwardari az Didgah Imam Ali (A.S), Qum, Cibiyar Fiqhi-ye A'emme-ye Athar (A.S), 1388Sh.
- Furugi, Muhammad Husain da wasu, Dastur Hukumat, Tabriz, Kamfanin Buga Littattafan Azerbaijan, 1334Sh.
- Garami, Muhammad Ali, Lawla Ali (A.S), Qum, Ofishin Ayatullah Muhammad Ali Garami, 1388Sh.
- Ibn Abil Hadid, Abd al-Hamid Bin Hibatullah, Sharhin Nahjul Balagha Li Ibn Abi al-Hadid, Qum, Babban ɗakin karatu na Ayatullah Mar'ashi Najafi/Ketabkhane-ye Umumi-ye Ayatullahi Mar'ashi Najafi, 1404H.
- Ibn Hamdun, Muhammad bn Hassan, Al-Tazkiratul Hamduniyya, Beirut, Dar Sadir, 1996M.
- Ibn Hayyun, Nu'man Bin Muhammad, Da'a'im al-Islam wa Zikru al-Halal wa al-Haram wa al-Qadaya wa al-Ahkam, Qum, Alul Baiti (A.S), 1385H.
- Ibn Shu'ba Harrani, Hassan Bin Ali, Tuhaf al-Uƙul an Ali al-Rasul, binciken Ali Akbar Ghafari, Qum, Ofishin Intisharat Islami, 1404H.
- Jafari, Muhammad Mahdi, Partawi az Nahjul Balagha, Qum, Vezarat-e Farhang wa Ershad-e Islami, 1380Sh.
- Jafari, Muhammad Taƙi, Hikmat Usul Siyasa-yi Islam, Tehran, Bunyade Nahjul Balagha, 1373Sh.
- Ka'abi, Abbas, Baiyastaha-yi Hukmrani dar Farman Hukumati Amirul Muminin (A.S), Tehran, Babbar Cibiyar Ilimi da Binciken Gudanarwa da Tsare-tsare, 1391Sh.
- Makarim Shirazi, Nasir, Payam Imam Amirul Muminin (A.S), Tehran, Darul Kutub al-Islamiyya, 1386Sh.
- Mashhadi, Muhammad Kazim, Nizamnamayi Hukumat, Qum, Ansariyan, 1375Sh.
- Muhsini, Muhammad Asif, Insan Kamil Ya Shah Mardan, Kabul, Hauze Iimiyye Khatam al-Nabiyyin (S.A.W.), 1392Sh.
- Muƙimi, Sayyid Muhammad, Manshur Mudiriyyat, Tehran, Kitab Mehraban, 1385Sh.
- Musawi Khomaini, Sayyid Ruhullah, Kitabul Bai'i, Tehran, Cibiyar Tanzim wa Nashr-e Asar-e Imam Khomaini (R.A.), 1409H.
- Na'ini, Muhammad Husain, Tanbihul Umma wa Tanzihul Milla, binciken Sayyid Jawad War'i, Qum, Bustan Kitab, 1382Sh.
- Najashi, Ahmad Bin Ali, Rijal al-Najashi, binciken Sayyid Musa Shubairi Zanjani, Qum, Ofishin Intisharat Islami, 1365Sh.
- Nasiri, Muhammad Baƙir, Ma'a al-Imam Ali (A.S) fi Ahdi Malik al-Ashtar, Beirut, Dar al-Ta'aruf lil-Matbu'at, 1400H.
- Nawwab Tahrani, Mirza Muhammad Ibrahim, Farman; Ahadnamayi Malik Ashtar, Tehran, Nashr al-Duwali, 1386Sh.
- Nuwairi, Ahmad bn Abd al-Wahhab, Nihayatul Irab fi Funun al-Adab, Alkahira, Vezarat-e Farhang wa Ershad-e Islami, ba tare da shekara ba.
- Salihi Mazandarani, Muhammad Ali, Daulat-i Jawid, Qum, Salihan, 1380Sh.
- Saƙafi, Ibrahim Bin Muhammad, Al-Gharat, Qum, Dar al-Kitab al-Islami, 1410H.
- Saƙafi, Sayyid Muhammad, Usul Keshwardari az Nigar Imam Ali (A.S) Qum, Bustan Kitab, 1400Sh.
- Sayyid Radi, Muhammad Bin Husain, Nahjul Balaga, Tarjame Nasir Makarim Shirazi, Qum, Madraseh Imam Ali Bin Abi Talib (A.S), 1384Sh.
- Sayyid Radi, Muhammad Bin Husain, Nahjul Balagha, Tas'hihu Subhi Salih, Qum, Hijrat, 1414H.
- Shaik Ɗusi, Muhammad Bin Hassan, Fihrist Kutub al-Shi'a wa Usuluhum wa Asma' al-Musannifin wa Ashab al-Usul, Qum, Maktabar Mai Bincike Tabataba'i, 1420H.
- Shi'ar, Nasir, Adabul Muluk, cikin juzu'i na 1 na Da'iratul Ma'arif al-Kubra ta Musulunci, Tehran, Cibiyar Da'iratul Ma'arif al-Kubra ta Musulunci, 1369Sh.
- Shirwani, Ali, Mudiriyyat wa Mudara dar Kalam Ali (A.S), Qum, Darul Fikr, 1380Sh.
- Shuja'i, Sayyid Mahadi, An Ast Shiwayi Hukumat, Tehran, Nistan, 1403Sh.
- Ustadi, Rida, Bist Majlis Piramun Ahadnamayi Malik Ashtar, Tehran, Dar al-Kutub al-Islamiyya, 1386 Shamsi.
- Wasu marubuta, Difa'i Mashru'u Ma, Kabul, Ƙungiyar Al'adun Musulunci, 1391Sh.