Daƙiƙa:Wasiƙar Imam Ali Zuwa Ga Malikul Ashtar
| Sauran sunaye | Wasiƙar Malik Ashtar• Wasiƙa ta 53 Nahjul Balaga |
|---|---|
| Zamanin fitowa | Kusan ƙarshe-ƙarshen shekara ta 33 ko kuma farko-farkon shekara ta 38H |
| Ta fito daga | Imam Ali (A.S) |
| Wanda ake magana da shi | Malikul Ashtar |
| Yare | Larabci |
| Marawaici | Asbag Bin Nubata |
| Maudu'i | Gudanar da mulki da siyasar tafiyar da al'umma |
| Fagen da ta fito | Naɗa Malik Ashtar a matsayin gwamnan Masar |
| Madogaran Shi'a | Nahjul Balaga, Tuhaful Uƙul |
| Madogaran AhluS-sunna | Al-Muhasaba Wa Jawahirul Ilmi Attazkiratul Hamduniyya Wa Nhayatul Arab• Attazkiratul Hamduniyya |
| Siffofi | • Gabatar da muhimman batutuwan shugabanci da gudanarwa• Kula da bangarorin abin duniya da na ruhaniya na rayuwar mutane• Bayyana hanyoyin tafiyar da mulki • Bayyana ma'aunan ingantaccen mulki na gaskiya |
| Nazarin Kwafi | Adabul Muluk• Arra'id War-Ra'iyya• Ma'al Imam Ali (A.S) Fi Ahdi Malikul Ashtar• Ahdul Imam Ali (A.S) Ila Malikil Ashtar |
| An tarjama zuwa | Farsi |
| Mai alaƙa | Wasiƙar Imam Ali Zuwa Ga Usman Hunaif• Wasiƙar Imam Ali Zuwa Ga Ash'as Bin Ƙaisi• Wasiƙar Imam Ali Zuwa Ga Shuraihu Ƙazi• Wasiƙar Imam Ali Zuwa Ga Sahlu Bin Hunaif |
wasiƙar Imam Ali (A.S) zuwa ga Malikul Ashtar ita ce mafi girma kuma mafi cike da bayanai daga cikin wasiƙun Nahjul Balaga da suka shafi tafiyar da gwamnati da siyasar gudanar da al'umma. A cikin wannan wasiƙa an bayyana ginshiƙai, ƙa'idoji, hanyoyi, manufofi da ɗabi'un shugabanci da gudanar da gwamnati.
Daga cikin shawarwarin da aka bayar a cikin wasiƙar akwai: ba da kulawa ta musamman ga marasa galihu, ware wani lokaci domin ganawa da jama'a gaba ɗaya, zaɓar masu ba da shawara masu ƙarfi da hikima, da kuma hana duk wani nau'in son kai da cin moriyar muƙami. An bayyana waɗannan shawarwari a matsayin na musamman waɗanda babu kamar su.
A lokacin da Masar take cikin rikici da rudani, Imam Ali (A.S) ya naɗa Malikul Ashtar a matsayin gwamnan Masar, sannan ya rubuta masa wannan wasiƙa domin ya gudanar da mulki bisa ƙa'idodinta.
Bayan shahadar Malikul Ashtar, wasiƙar ta faɗa hannun Mu'awiya, wanda ya ɓoye ta a cikin taskarsa. Daga baya, Umar Bin Abdul-Aziz ya fitar da ita ga jama'a.
Daga cikin muhimman abubuwan da suka bambanta wannan wasiƙa akwai: kula da ɓangarorin rayuwar mutane na zahiri da na ruhi bisa ɗabi'un ɗan Adam da ƙimomin Ubangiji; bayyana tsarin gudanar da gwamnati bisa ƙa'idojin hankali da ɗabi'a; da kuma fayyace ma'aunin zaɓar shugabanni da ma'aikata bisa cancanta cikin cikakkiyar hanya.
Baya ga sharhi da fassarar wannan wasiƙa da aka yi a cikin jerin tarjamomin Nahjul Balaga da kuma sharhin da aka rubuta gaba ɗaya a kan Nahjul Balaga, an kuma rubuta sharhi da fassara na musamman kan wannan wasiƙa. Daga cikinsu akwai: Ar-Ra'i War-Ra'iyya, na Taufiƙ Al-Fakiki. Hikmat Usul Siyasi-ye Islam, na Muhammad Taƙi Jafari. Dalalate Daulat, talifin Mustafa Dilshad Tehrani.
Gabatarwa Da Muhimmancinta
Wasiƙar Imam Ali (A.S) zuwa ga Malikul Ashtar, wadda aka rubuta wa Malikul Ashtar domin bayyana ƙa'idojin gudanar da mulki, ana ɗaukarta a matsayin mafi girma kuma mafi cike da bayanai daga cikin wasiƙun Nahjul Balaga da suka shafi shugabanci da tsarin tafiyar da al'umma.[1]
إِنَّمَا عِمَادُ الدِّينِ وَ جِمَاعُ الْمُسْلِمِينَ وَ الْعُدَّةُ لِلْأَعْدَاءِ الْعَامَّةُ مِنَ الْأُمَّةِ فَلْيَكُنْ صِغْوُكَ لَهُمْ وَ مَيْلُكَ مَعَهُمْ
Tushen addini, ginshiƙin haɗin kan Musulmi da kuma ƙarfin kariya daga maƙiya su ne talakawan al'umma kawai; saboda haka ka saurare su, ka kula da su, kuma ka ba su muhimmanci.
Nahjul Balagha, gyaran Subhi Salih, 1414H, Wasiƙa ta 53, shafi na 429.
A cikin wannan wasiƙa, Imam Ali (A.S) ya bayyana batutuwa daban-daban da ya kamata jami'in gwamnati Musulmi ya aiwatar a fannoni na zamantakewa, siyasa, shari'a, soja da al'adu.[2]
Wasu masana suna cewa wannan wasiƙa ta ƙunshi batutuwa na musamman daga fannoni daban-daban, kuma tana da alaƙa da fannonin ilimi da dama da ake amfani da su a yau. Saboda haka, domin a fahimci ma'anoninta da zurfinta yadda ya kamata, ana buƙatar sanin waɗannan fannoni na ilimi.[3]
Ko da yake an rubuta wannan wasiƙa ne zuwa ga Malikul Ashtar domin ya mulki Masar, amma a cewar Muhammad Taƙi Jafari, ɗaya daga cikin masu sharhin Nahjul Balaga, wannan wasiƙa ba ta keɓanta da Malikul Ashtar ko al'ummar Masar kaɗai ba. A cikinta an bayyana ƙa'idoji da hanyoyin gudanar da mutane baki ɗaya, a kowane yanayi da kowane zamani.[4] Saboda haka, ana fassara da sharhin wannan wasiƙa ga sarakuna da shugabanni daban-daban a matsayin jagora kan yadda ya kamata a gudanar da mulki.[5]
An ce Mirzayi Shirazi, wanda ya shahara da bayar da fatawar haramta taba, ya kasance yana ci gaba da karanta wannan wasiƙa, kuma ya mayar da shawarwarin da ke cikinta abin koyi a rayuwarsa.[6] Mirzayi Na'ini, marubucin littafin Tanbihul Umma, ya ba da shawarar cewa duk mutumin da ke da wani nau'i na alhakin gudanar da wani wuri ko wata hukuma, ya karanta wannan wasiƙa kuma ya yi aiki da koyarwar da ke cikinta.[7]
Murtada Muɗahhari ya bayyana umarnin Imam Ali (A.S) zuwa ga Malikul Ashtar a matsayin ɗaya daga cikin abubuwan ban mamaki na Musulunci. Yana mai nuni da yanayin rayuwar al'ummar Larabawa ta lokacin, ya nuna mamakinsa kan yadda aka iya fitar da irin wannan tsayayyen tsarin zamantakewa na gudanar da al'umma tun shekaru kusan 1400 da suka gabata. Ya bayyana wannan umarni da cewa ya kai wani matsayi na ci gaba har ya yi kama da abin da masana falsafa na ƙarni na 19 da na 20 suka samar.[8]
A cewar Ibn Hamdun, marubuci kuma mawaƙin Bagdad, duk da cewa siyasa tana da nisa da taƙawa, Imam Ali (A.S) ya haɗa siyasa da taƙawa a cikin wannan wasiƙa.[9] A ra'ayinsa, mutum idan ya karanta wannan wasiƙa, zai iya samun wadataccen ilimi har ya rage buƙatawarsa ga yawancin maganganun masu hikima.[10]
Mirza Na'ini kuma ya ɗauki shawarwarin da ke cikin wannan wasiƙa a matsayin wani abu mafi ƙarancin samuwa fiye da "Jan kibritu" (kibritu al-ahmar), wato wani abu mai matuƙar wuya a samu.[11] A mafi yawan kwafi na Nahjul Balaga, an jera wannan wasiƙa a matsayin wasiƙa ta 53.[12]
| Sunan kwafin rubutun | Lambar wasiƙa |
|---|---|
| Al-Mu'jam al-Mufahras, Subhi Salih, Faizul Islam, Mulla Salih, Ibn Abi al-Hadid, Abduh. | 53 |
| Ibn Maisan Khuyi Fi Zilal | 52 |
| Mulla Fatahullah | 56 |
Abun Ciki
فَإِنَّهُمْ صِنْفَانِ إِمَّا أَخٌ لَكَ فِي الدِّينِ وَ إِمَّا نَظِيرٌ لَكَ فِي الْخَلْقِ يَفْرُطُ مِنْهُمُ الزَّلَلُ وَ تَعْرِضُ لَهُمُ الْعِلَلُ وَ يُؤْتَى عَلَى أَيْدِيهِمْ فِي الْعَمْدِ وَ الْخَطَإِ فَأَعْطِهِمْ مِنْ عَفْوِكَ وَ صَفْحِكَ مِثْلِ الَّذِي تُحِبُّ وَ تَرْضَى أَنْ يُعْطِيَكَ اللَّهُ مِنْ عَفْوِهِ وَ صَفْحِه
Talakawanka kashi biyu ne: wasu 'yan'uwanka ne a addini, wasu kuma abokan zamanka ne a halitta. Wani lokaci suna aikata zunubi, ko wata cuta ta same su, ko kuma kuskure ya auku daga gare su da gangan ko ba da gangan ba. Saboda haka, kada ka ɗauki kuskurensu a matsayin dalilin hukunci mai tsanani, kuma ka yafe musu zunubansu, kamar yadda kake son Allah Ya yafe maka, Ya kuma gafarta maka laifinka.
Nahjul Balagha, Tas'hihu Subhi Salih, 1414H, Wasiƙa ta 53, shafi na 427–428.
A cewar wasu masu bincike, a cikin wannan wasiƙa an yi bayanin manyan batutuwan da suka shafi gudanar da mulki da yadda ake shugabanci,[13] kuma an bayyana su a cikin manyan fannoni guda biyar: 1. Ginshikai; 2.Ƙa'idoji; 3. Hanyoyin gudanarwa; 4.Manufofin siyasa; 5.Ɗabi'un shugabanci.[14] An kuma kasa batutuwan da ke cikin wannan doguwar wasiƙa zuwa manyan batutuwa guda goma kamar haka:
- Muhimmancin aikin da aka damƙa wa Malikul Ashtar;
- Muhimman tunatarwa na ɗabi'a waɗanda ke tasiri ga gudanar da mulki;
- Raba mutane zuwa ƙungiyoyi da rukunai daban-daban;
- Ba da kulawa ta musamman ga marasa galihu;
- Wajabcin ware lokaci domin ganawa da jama'a gaba ɗaya;
- Zaɓar masu ba da shawara masu ƙarfi da hikima;
- Hana duk wani nau'in cin moriyar mukami da fifita ƴan uwa ko na kusa;
- Ba da muhimmanci ga zaman lafiya tare da kasancewa cikin taka-tsantsan game da maƙiya;
- Ba da muhimmanci ga tabbatar da ibadu da farillan addini ga jama'a;
- Yin addu'a domin samun nasara wajen sauke nauyin da aka ɗora wa mutum.[15]
Siffofi
Daga cikin siffofi da muhimman abubuwan da wannan wasiƙa ta ƙunsa akwai:
- Bayyana manyan batutuwan shugabanci da gudanar da mulki, waɗanda suka haɗa da ginshiƙai, ƙa'idoji, hanyoyin gudanarwa, manufofin siyasa da ɗabi'un shugabanci, cikin bayani mai sauƙin fahimta da ƙarfi.[16]
- Kula da ɓangarorin zahiri da na ruhi na rayuwar mutane, bisa ɗabi'un ɗan Adam da ƙimomin Ubangiji.[17]
- Bayyana rawar da matsayin gwamnati da jama'a suke da shi cikin bayani mai hujja, bisa koyarwar wahayi.[18]
- Bayyana hanyar gudanar da mulki bisa ƙa'idojin hankali da ɗabi'a, cikin ingantacciyar hanya.[19]
- Bayyana ma'aunan cancantar mutum da cancantar sa mukami cikin cikakkiyar hanya.[20]
- Bayyana alamomin mulkin gaskiya a sarari.[21]
Dalilin Rubuta Wannan Wasiƙa
لْحَذَرَ كُلَّ الْحَذَرِ مِنْ عَدُوِّكَ بَعْدَ صُلْحِهِ فَإِنَّ الْعَدُوَّ رُبَّمَا قَارَبَ لِيَتَغَفَّلَ فَخُذْ بِالْحَزْمِ وَ اتَّهِمْ فِي ذَلِكَ حُسْنَ الظَّنِّ وَ إِنْ عَقَدْتَ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ [عَدُوٍّ لَكَ] عَدُوِّكَ عُقْدَةً أَوْ أَلْبَسْتَهُ مِنْكَ ذِمَّةً فَحُطْ عَهْدَكَ بِالْوَفَاءِ وَ ارْعَ ذِمَّتَكَ بِالْأَمَانَةِ وَ اجْعَلْ نَفْسَكَ جُنَّةً دُونَ مَا أَعْطَيْتَ فَإِنَّهُ لَيْسَ مِنْ فَرَائِضِ اللَّهِ شَيْءٌ النَّاسُ أَشَدُّ عَلَيْهِ اجْتِمَاعاً مَعَ تَفَرُّقِ أَهْوَائِهِمْ وَ تَشَتُّتِ آرَائِهِمْ مِنْ تَعْظِيمِ الْوَفَاءِ بِالْعُهُود Ka yi hattara sosai da maƙiyinka bayan sulhunsu, domin wani lokaci maƙiyi kan kusanto ne domin ya samu damar yaudare ka ba tare da ka lura ba. Saboda haka, ka kasance mai taka-tsantsan, kada ka dogara da kyakkyawan zato a wannan al'amari.
Idan ka kulla wata yarjejeniya tsakaninka da maƙiyinka, ko ka ba shi wata amana da kariya daga gare ka, to ka kiyaye wannan alkawari ta hanyar cika shi, kuma ka kiyaye amanarka cikin gaskiya. Ka sanya kanka garkuwa domin kare abin da ka yi alkawari da shi. Domin babu wani daga cikin farillan Allah da mutane suka fi haɗuwa a kansa, duk da bambancin son zuciyarsu da rarrabuwar ra'ayoyinsu, kamar girmama cika alkawura.
Nahjul Balagha, Tas'hihu Subhi Salih, 1414H, Wasiƙa ta 53, shafi na 442.
Dangane da dalilin rubuta wannan wasiƙa, an bayyana cewa Imam Ali (A.S) ya yanke shawarar naɗa Malikul Ashtar, wanda mutum ne mai ƙwarewa da iya gudanar da al'amura, a matsayin gwamnan Masar. Saboda haka, ya rubuta masa wannan cikakkiyar wasiƙa wadda take ƙunshe da bayani dalla-dalla kan yadda ya kamata a gudanar da mulki, domin Malikul Ashtar ya yi mulki bisa ƙa'idojin da ke cikinta.[22]
An ƙiyasta cewa an rubuta wannan wasiƙa ne a watannin ƙarshe na shekara ta 37H, ko kuma a watannin farko na shekara ta 38H.[23]
A wancan lokaci, yanayin mulkin hukumar Imam Ali (A.S) ya kasance mai wahala saboda yaƙe-yaƙen da hare-hare, (Gharat)[24] yayin da yanayin Masar ya kasance cikin rikici da rashin kwanciyar hankali. Muhammad Bin Abubakar, wanda shi ne gwamnan Masar a lokacin, ya kasa shawo kan matsalolin da ke faruwa a can.[25]
Labarin Yadda wasiƙar Ta Yaɗu Cikin Jama'a
An ce umarnin Imam Ali (A.S) zuwa ga Malikul Ashtar ya shiga hannun jama'a a zamanin mulkin Umar Bin Abdul-Aziz.[26] A ra'ayin Ibn Abil Hadid, ɗaya daga cikin masu sharhin Nahjul Balaga mabiyin mazhabar Ahlus-Sunna,[27] da kuma Nasir Makarim Shirazi, daga cikin malaman manyan maraji'an taƙlidi na Shi'a,[28] bayan shahadar Malikul Ashtar, wasiƙar ta faɗa hannun Mu'awiya. Mu'awiya ya ɓoye ta a cikin taskarsa, ba ya barin jama'a su gan ta. Ana cewa ya kasance yana karanta ta akai-akai kuma yana mamakin zurfin abubuwan da ke cikinta, har zuwa lokacin da Umar Bin Abdul-Aziz, a lokacin mulkinsa, ya fito da ita ga jama'a.
Sai dai, bisa ga wasu madogara, wannan labarin ya shafi wasiƙar Imam Ali (A.S) zuwa ga Muhammad Bin Abubakar, ba wasiƙar Malikul Ashtar ba.[29] Amma Ibn Abil Hadid da Makarim Shirazi suna ganin cewa wasiƙar Imam Ali (A.S) zuwa ga Muhammad Bin Abubakar wasiƙa ce mai alaƙa da ɗabi'a da tarbiyya, saboda haka suna ganin wannan labarin ya fi dacewa a danganta shi da wasiƙar Malikul Ashtar.[30]
Inganci Da Sauran Madogaran Wasiƙar
A ra'ayin Imam Khomaini, wanda ya kafa Jamhuriyar Musulunci ta Iran, umarnin Malikul Ashtar yana ɗauke da zurfin ma'ana da bayanai wanda irin wannan abun ba ya fitowa sai daga Ma'asumai. A cewarsa, daga cikin abubuwan da ke cikin wasiƙar kanta za a iya gane cewa ingantacciya ce.[31] Nasir Makarim Shirazi, daga cikin maraji'an taƙlidi na Shi'a da ake koyi da su, shi ma ya ɗauki wannan wasiƙa a matsayin ingantacciya saboda shahararta ƙwarai da gaske da kuma yawaitar kawo ta a cikin littattafan Hadisi daban-daban. Saboda haka, ya ga cewa ba lallai ba ne a zurfafa binciken isnad ɗinta.[32] Duk da haka, wasu masu bincike sun gudanar da binciken isnadin wannan wasiƙa, kuma sun tabbatar da cewa isnad ɗinta ingantacce ne.[33]
Baya ga Nahjul Balaga, an samu wannan wasiƙa a wasu madogaran Shi'a, kamar: Da'a'imul Islam;[34] Tuhaf al-Uƙul.[35] Haka kuma, an same ta a wasu madogaran Ahlus-Sunna, kamar: Al-Mujalasa Wa Jawahirul Ilmi;[36] Attazkiratul Hamduniyya;[37] Nihayatul Irab.[38] An kuma yi nuni da cewa an kawo wannan wasiƙa a wasu madogara daban-daban.[39] Najashi da Shaik Ɗusi, waɗanda suke daga cikin manyan malaman Ilmul-Rijal na Shi'a a ƙarni na biyar bayan hijira, sun kawo isnad ɗin wannan wasiƙa ba tare da kawo cikakken matanin wasiƙar ba. Sun bayyana cewa babban mai riwayarta shi ne Asbag Bin Nubata.[40]
Duk da haka, ba a samu cikakken ra'ayi ɗaya tsakanin masana game da isnadi da tushen wannan wasiƙa ba. Wasu ma sun ɗauke ta a matsayin abin ƙirƙira, suna cewa marubucin wasiƙar da wanda aka rubuta wa ba Imam Ali (A.S) da Malikul Ashtar ba ne.[41] Sai dai an kuma bayyana cewa wasu shugabanni sun yi koyi da wannan wasiƙa, suka rubuta wa wasu gwamnoninsu wasiƙu kan yadda ake gudanar da mulki, ba tare da ambaton asalin madogarar da suka yi koyi da ita ba.[42]
Rijistar wasiƙar A UNESCO
A wasu madogara an yi iƙirarin cewa an wallafa wannan wasiƙa a matsayin takardar hukuma a Majalisar Ɗinkin Duniya (UN).[43] Sai dai Sayyid Jamalud-Din Dinparwar, shugaban Gidauniyar Nahjul Balaga ta Duniya, ya bayyana a shekara ta 1395Sh (2016M) cewa har zuwa wannan lokacin ba a tabbatar da wannan batu ba.[44]
Duk da haka, an gabatar da wasu sassa na wannan wasiƙa a matsayin ɗaya daga cikin takardun da ke bayyana tsarin gudanar da al'ummar Larabawa, kuma an ce an yi wa wasu sassanta rajista a matsayin takardun tarihi.[45]
Fassarori Da Sharhi-sharhi

Baya ga sharhi da fassarar wasiƙar Malikul Ashtar da aka yi a cikin littattafan fassara da sharhin Nahjul Balaga gaba ɗaya, an kuma rubuta dubban? (Sharhi da fassarori na musamman) a kan wannan wasiƙa da harsunan Farisanci da Larabci.[46] Daga cikin waɗannan ayyuka akwai:
- Adabul Muluk: Fassara da sharhin umarnin Amirul Muminina Ali (A.S) zuwa ga Malikul Ashtar, wanda Muhammad Rafi' Husaini Husaini Tabataba'i, wanda aka fi sani da Nizam al-Ulama' al-Tabrizi (1250–1326H), ya rubuta. Littafin ya kuma ƙunshi taƙaitaccen sharhin Ibn Maisam Bahrani da na Muhammad Taƙi Jafari.[47]
- Al-Ra'i War Ra'iyya, na Taufiƙ Al-Fakiki: Marubucin ya yi ƙoƙarin, baya ga sharhin wannan wasiƙa, ya kwatanta sassa daban-daban na wasiƙar da dokoki da ƙa'idojin ƙasa da ƙasa na zamani, tare da nuna fifikon ƙa'idojin da ke cikin wannan wasiƙa a kan dokokin ƙasa da ƙasa.[48] Sayyid Muhammad Saqafi ya fassara littafin zuwa Farisanci kuma ya wallafa shi da taken "ƙa'idojin tafiyar da ƙasa daga mahangar Imam Ali (A.S)".[49]
- Hikmat Osule Siyasa-yi Islam: Fassara da sharhin wasiƙar da Muhammad Taƙi Jafari ya yi.[50]
- Ayine Keshwardari az Didgah Imam Ali (A.S): Aikin Muhammad Fadil Lankarani[51]
- Bist Majlis Piramun Ahadnamayi Malikul Ashtar: Aikin Rida Ustadi.[52]
- Dalalat Daulat: Sharhin wasiƙa ta 53 cikin Nahjul Balaga, wanda Mustafa Dilshad Tehrani ya rubuta.[53]
- Muƙtabas al-Siyasa wa Siyaku al-Ri'asa: Sharhin kalmomi da istilahohin da suke da wahalar fahimta a cikin wasiƙar, wanda Muhammad Abduhu ya rubuta.[54]
- Bayestaha-yi Hukmrani dar Farman Hukumi Amirul Muminin (A.S): Sharhin Farisanci wanda Abbas Ka'abi ya rubuta.[55]
- Kandokawi dar Mudiriyyat Alawi: Nazari kan tsarin shugabanci na Imam Ali, wanda ya dogara da wasiƙa ta 53 ta Nahjul Balaga; Amir Hushang Azardashti ne ya rubuta.[56]
- Ahdu al-Imam Ali (A.S) ila Malik al-Ashtar: Sharhin wasiƙa ta 53 ta Nahjul Balaga, wanda Ali Ansariyan ya rubuta.[57]
- Ma'a al-Imam Ali (A.S) fi Ahdi Malik al-Ashtar: Sharhin wannan wasiƙa, wanda Muhammad Baƙir Nasiri ya shirya.[58]
- Manshur Mudiriyyat: Sharhi ne na kwatanci, wato kwatanta wannan wasiƙa da sabbin bincike da aka samu a fannin ilimin gudanarwa; Sayyid Muhammad Muƙimi ne ya rubuta.[59]
- Mudiriyyat wa Mudara dar Kalam Ali (A.S): Sharhi daga Ali Shirwani.[60]
- Nizamnamayi Hukumat: Sharhin wasiƙar, wanda Muhammad Kazim Mashhadi ya rubuta.[61]
- Mudiriyyat wa Siyasa: Aikin Ali Akbar Zakiri.[62]
- Daulat-i Jawid: Fassara da sharhin wasiƙar, wanda Muhammad Ali Salihi Mazandarani ya rubuta.[63]
- Dastur Hukumat: Fassarar wasiƙar Malikul Ashtar zuwa harsuna uku: fassarar Farisanci ta Muhammad Husaini Furugi, fassarar Faransanci ta Mahmoud Sadiqan, da fassarar Ingilishi wadda Abdullahi Baqiri ya shirya.[64]
- Simayi Karguzaran dar Nahjul Balaga: Fassarar Farisanci ta Sayyid Jamalud-Din Dinparwar.[65]
- An Ast Shiwayi Hukumat: Fassarar Farisanci ta Sayyid Mahadi Shuja'i.[66]
- Farman: Fassarar Farisanci ta Mirza Muhammad Ibrahim Nawwab Tahrani.[67]
Kuma ku duba: Fihirisar Sharhi-sharhin Nahjul Balaga da Fihirisar Tarjamomin Nahjul Balaga.
Rubutu Da Asalin Fassara
Ga rubutun wannan wasiƙa[68] da fassararta, bisa fassarar Nasir Makarim Shirazi,[69] kamar haka:
Bayanin kula
- ↑ Makarim Shirazi, Payame Imam Amirul Mu'minin (A.S), juzu'i na 10, shafi na 354; Ja'fari, Partaw-e az Nahjul Balagha, juzu'i na 4, shafi na 494.
- ↑ Shirwani, Modiriyyat wa Madara dar Kalame Ali (A.S), shafi na 7.
- ↑ Zamani da sauran abokan aikinsa, «Ekteshaf-e Olgu-ye Rahbari-ye ImamAli (A.S) az Ahdname-ye Malek Ashtar», shafi na 55–56.
- ↑ Ja'fari, Hikmate Osule Siyasi-ye Islam, shafi na 15.
- ↑ Abidi, Muƙaddame, shafi na goma sha ɗaya.
- ↑ Na'ini, Tanbihul Umma, shafi na 140.
- ↑ Na'ini, Tanbihul Umma, shafi na 140.
- ↑ Muɗahhari, Majmu'e Asar, juzu'i na 23, shafi na 494
- ↑ Ibn Hamdun, At-Tazkiratul Hamduniyya, juzu'i na 1, shafi na 316.
- ↑ Ibn Hamdun, At-Tazkiratul Hamduniyya, juzu'i na 1, shafi na 316.
- ↑ Na'ini, Tanbihul Umma, shafi na 140.
- ↑ Duba: Dashti da Sayyid Kazim Muhammadi, Al-Mu'jam al-Mufahras li Alfaz Nahjul Balagha, shafi na 515.
- ↑ Dilshad Tehrani, Dalalat-e Daulat, shafi na 35.
- ↑ Dilshad Tehrani, Dalalat-e Daulat, shafi na 60.
- ↑ Makarim Shirazi, Payame Imam Amirul Mu'minin (A.S), juzu'i na 10, shafi na 361.
- ↑ Dilshad Tehrani, Dalalat-e Daulat, shafi na 35.
- ↑ Makarim Shirazi, Payame Imam Amirul Mu'minin (A.S), juzu'i na 10, shafi na 154.
- ↑ Ali-Akbari Renani, Modiriyyate Alawi, shafi na 42.
- ↑ Dilshad Tehrani, Dalalat-e Daulat, shafi na 35.
- ↑ Ali-Akbari Renani, Modiriyyate Alawi, shafi na 42.
- ↑ Ali-Akbari Renani, Modiriyyate Alawi, shafi na 42.
- ↑ Dilshad Tehrani, Dalalat-e Daulat, shafi na 53.
- ↑ Ja'fari, Partaw-e az Nahjul Balagha, juzu'i na 4, shafi na 493–494.
- ↑ Dilshad Tehrani, Dalalat-e Daulat, shafi na 52.
- ↑ Makarim Shirazi, Payame Imam Amirul Mu'minin (A.S), juzu'i na 10, shafi na 353.
- ↑ Ibn Abi al-Hadid, Sharh Nahjul Balagha, juzu'i na 6, shafi na 72; Makarim Shirazi, Payame Imam Amirul Mu'minin (A.S), juzu'i na 10, shafi na 355.
- ↑ Hamawi, Mu'jam al-Buldan, juzu'i na 5, shafi na 163.
- ↑ Makarim Shirazi, Payame Imam Amirul Mu'minin (A.S), juzu'i na 10, shafi na 354-356.
- ↑ Saƙafi, Al-Gharat, juzu'i na 1, shafi na 159–160.
- ↑ Ibn Abi al-Hadid, Sharh Nahjul Balagha, juzu'i na 6, shafi na 72–73; Makarim Shirazi, Payame Imam Amirul Mu'minin (A.S), juzu'i na 10, shafi na 354–356.
- ↑ Musawi Khomaini, Kitabul Bai'i, juzu'i na 3, shafi na 604.
- ↑ Makarim Shirazi, Payame Imam Amirul Mu'minin (A.S), juzu'i na 10, shafi na 353
- ↑ Duba: Dilshad Tehrani, Dalalat-e Daulat, shafi na 51.
- ↑ Ibn Hayyun, Da'a'imul Islam, juzu'i na 1, shafi na 350–368.
- ↑ Ibn Shu'ba al-Harrani, Tuhaful Uƙul, shafi na 126–149.
- ↑ Dinawari, Al-Mujalasa wa Jawahir al-Ilm, juzu'i na 3, shafi na 359–360.
- ↑ Ibn Hamdun, At-Tazkiratul Hamduniyya, juzu'i na 1, shafi na 316–328.
- ↑ Nuwairi, Nihayatul Arab, Wizarat al-Saƙafa wa al-Irshad al-Ƙaumi, juzu'i na 6, shafi na 19–32.
- ↑ Don ƙarin madogara, duba: Dashti, Asnad wa Madareke Nahjul Balagha, shafi na 331–332; Dilshad Tehrani, Dalalat-e Daulat, shafi na 46–49.
- ↑ Duba: Najashi, Rijal al-Najashi, shafi na 8; Shaikh Ɗusi, Fihrist, shafi na 88.
- ↑ Ja'fari, Partaw-e az Nahjul Balagha, juzu'i na 4, shafi na 490.
- ↑ Ja'fari, Partaw-e az Nahjul Balagha, juzu'i na 4, shafi na 513.
- ↑ Misali, duba: Makarim Shirazi, Payame Imam Amirul Mu'minin (A.S), juzu'i na 10, shafi na 353; Muhsini, Insane Kamil ya Shah-e Mardan, shafi na 35; Gerami, Lula Ali (A.S), shafi na 63; Dashti da wasu, Dasturat-e Hokumati-ye Amirul Mu'minin (A.S), shafi na 34; Abdulmuhammadi, Daramadi bar Sirat-e Tablighi-ye Ma'sumin (A.S), shafi na 57; gungun marubuta, Defa-e Mashru'-e Ma, shafi na 192.
- ↑ Dinparwar، «گلایههای آیتالله دینپرور درباره عهدنامه مالک اشتر و پذیرش دانشجوی دکتری»، A Kamfanin Dillancin Labarai na Ƙasa da Ƙasa na Alƙur'ani..
- ↑ Dinparwar،«تلاش برای ثبت عهدنامه مالک اشتر در سازمان ملل»،A Kamfanin Dillancin Labarai na Shabistan.
- ↑ Don ganin jerin fassarori da sharhi, duba: Dinparwar, Kitabshenasi-ye Ahdname-ye Malek Ashtar, dukan maƙalar.
- ↑ Shi'ar, Adabul Muluk, shafi na 167.
- ↑ Al-Fakiki, Ar-Ra'i wa ar-Ra'iyya, Muƙaddime Kitab, shafi na 14–16.
- ↑ Saƙafi, Osule Keshwardari az Negah-e Imam Ali (A.S), shafin bayanan littafin.
- ↑ Ja'fari, Hikmate Osule Siyasi-ye Islam, shafin bayanan littafin.
- ↑ Fazel Lankarani, Ayine Keshwardari az Didgah-e Imam Ali (A.S), shafin bayanan littafin.
- ↑ Ostadi, Bist Majles Piramun-e Ahdname-ye Malek Ashtar, shafin bayanan littafin.
- ↑ Dilshad Tehrani, Dalalat-e Daulat, shafin bayanan littafin
- ↑ Abduh, Moƙtabas as-Siyasa, shafin bayanan littafin.
- ↑ Ka'abi, Bayesteha-ye Hokmrani, shafin bayanan littafin.
- ↑ Azardashti, Kandokawi dar Modiriyyate Alawi, shafin bayanan littafin.
- ↑ Ansariyan, Ahdu al-Imam Ali (A.S) ila Malik al-Ashtar, shafin bayanan littafin.
- ↑ Nasiri, Ma'a al-Imam Ali (A.S) fi Ahdi Malik al-Ashtar, shafin bayanan littafin
- ↑ Muƙimi, Manshur-e Modiriyyat, shafin bayanan littafin.
- ↑ Shirwani, Modiriyyat wa Madara dar Kalame Ali (A.S), shafin bayanan littafin.
- ↑ Mashhadi, Nizamname-ye Hokumat, shafin bayanan littafin.
- ↑ Zakiri, Modiriyyat wa Siyasat, shafin bayanan littafin.
- ↑ Salihi Mazandarani, Daulat-e Javid, shafin bayanan littafin.
- ↑ Furugi da sauran marubuta, Dastur-e Hokumat, shafin bayanan littafin.
- ↑ Dinparwar, Simaye Kargozaran dar Nahjul Balagha, shafin bayanan littafin.
- ↑ Shuja'i, An Ast Shiway-e Hokumat, shafin bayanan littafin
- ↑ Nawwab Tahrani, Farman, shafin bayanan littafin.
- ↑ Nahjul Balagha, Tas'hihu Subhi Salih, Wasiƙa ta 53, shafi na 426–445.
- ↑ Makarim Shirazi, Sayyid Radi, Nahjul Balagha, Tarjame Nasir Makarim Shirazi, shafi na 667–695.
Nassoshi
- Abd al-Muhammadi, Husain, Daramadi bar Sirat-e Tablighi-ye Ma'suman (A.S). Qum, Mehr Amirul Muminin (A.S), 1387Sh.
- Abduhu, Muhammad, Muƙtabas al-Siyasa wa Siyaj al-Riyasa, Alkahira, Matba'ar al-Adiba, 1317H.
- Abidi, Mahmud, Muƙaddime, Dar Kitabe Ahadnamayi Malik Ashtar, fassarar Muhammad Ibrahim Bada'i-Nigar Tahrani, Tehran, Cibiyar Pazhuheshi-ye Mirase Maktub, 1392Sh.
- Al-Fakiki, Taufiƙ, Al-Ra'i War Ra'iyya, Bagadad, Matba'ar As'ad, 1382H.
- Ali Akbari Ranani, Hassan, Mudiriyyat Alawi, Qum, Binciken Tafsiri da Ilimin Alƙur'ani, 1389Sh.
- Ansariyan, Ali, Ahdu al-Imam Ali (A.S) ila Malik al-Ashtar, Tehran, Sorush, 1403H.
- Azardashti, Amir Hushang, Kandokawi dar Mudiriyyat Alawi, bisa wasiƙa ta 53 ta Nahjul Balagha, Qum, Cibiyar Pazhuhesh-ha-ye Islami-ye Seda wa Sima., 1386Sh.
- Dashti, Muhammad, Asnad wa Madarik Nahjul Balagha, Qum, Cibiyar Farhangi Tahqiqati-ye Amirul Mu'minin (A.S.).. 1378Sh.
- Dashti, Muhammad, da Sayyid Kazim Muhammad, Al-Mu'jam al-Mufahras li Alfaz Nahjul Balagha, Qum,Farhangi Tahqiqati-ye Amirul Mu'minin (A.S.), 1375Sh.
- Dashti, Muhammad, da wasu, Dasturat Hukumati Amirul Muminin (A.S), Qum, Cibiyar Farhangi Tahqiqati-ye Amirul Mu'minin (A.S.). 1396Sh.
- Dilshad Tehrani, Mustafa, Dalalat Daulat, Tehran, Darya, 1388Sh.
- Dinawari, Ahmad Bin Marwan, Al-Mujalasa wa Jawahir al-Ilm, Beirut, Dar Ibn Hazm, 1419 Hijri.
- Dinparwar, Sayyid Jamaluddin, «گلایههای آیتالله دینپرور درباره عهدنامه مالک اشتر و پذیرش دانشجوی دکتری»، (Korafe-korafen Ayatullah Dinparwar game da Wasiƙar Malik Ashtar da karɓar ɗaliban digiri na uku), Kamfanin Dillancin Labarai na Beynolmelali-ye Qur’an, ranar wallafawa: 6 ga Satumba 2016M, ranar dubawa: 10 ga Oktoba 2024M.
- Dinparwar, Sayyid Jamaluddin، «تلاش برای ثبت عهدنامه مالک اشتر در سازمان ملل»، (Ƙoƙarin yin rajistar Wasiƙar Malik Ashtar a Majalisar Ɗinkin Duniya), Kamfanin dillaninci labarai na Shabistan. 18 Yuli 2012M. Ranar ziyara: 17 Agusta 2026M.
- Fazil Lankarini, Muhammad, Ayine Keshwardari az Didgah Imam Ali (A.S), Qum, Cibiyar Fiqhi-ye A'emme-ye Athar (A.S), 1388Sh.
- Furugi, Muhammad Husain da wasu, Dastur Hukumat, Tabriz, Kamfanin Buga Littattafan Azerbaijan, 1334Sh.
- Garami, Muhammad Ali, Lawla Ali (A.S), Qum, Ofishin Ayatullah Muhammad Ali Garami, 1388Sh.
- Ibn Abil Hadid, Abd al-Hamid Bin Hibatullah, Sharhin Nahjul Balagha Li Ibn Abi al-Hadid, Qum, Babban ɗakin karatu na Ayatullah Mar'ashi Najafi/Ketabkhane-ye Umumi-ye Ayatullahi Mar'ashi Najafi, 1404H.
- Ibn Hamdun, Muhammad bn Hassan, Al-Tazkiratul Hamduniyya, Beirut, Dar Sadir, 1996M.
- Ibn Hayyun, Nu'man Bin Muhammad, Da'a'im al-Islam wa Zikru al-Halal wa al-Haram wa al-Qadaya wa al-Ahkam, Qum, Alul Baiti (A.S), 1385H.
- Ibn Shu'ba Harrani, Hassan Bin Ali, Tuhaf al-Uƙul an Ali al-Rasul, binciken Ali Akbar Ghafari, Qum, Ofishin Intisharat Islami, 1404H.
- Jafari, Muhammad Mahdi, Partawi az Nahjul Balagha, Qum, Vezarat-e Farhang wa Ershad-e Islami, 1380Sh.
- Jafari, Muhammad Taƙi, Hikmat Usul Siyasa-yi Islam, Tehran, Bunyade Nahjul Balagha, 1373Sh.
- Ka'abi, Abbas, Baiyastaha-yi Hukmrani dar Farman Hukumati Amirul Muminin (A.S), Tehran, Babbar Cibiyar Ilimi da Binciken Gudanarwa da Tsare-tsare, 1391Sh.
- Makarim Shirazi, Nasir, Payam Imam Amirul Muminin (A.S), Tehran, Darul Kutub al-Islamiyya, 1386Sh.
- Mashhadi, Muhammad Kazim, Nizamnamayi Hukumat, Qum, Ansariyan, 1375Sh.
- Muhsini, Muhammad Asif, Insan Kamil Ya Shah Mardan, Kabul, Hauze Iimiyye Khatam al-Nabiyyin (S.A.W.), 1392Sh.
- Muƙimi, Sayyid Muhammad, Manshur Mudiriyyat, Tehran, Kitab Mehraban, 1385Sh.
- Musawi Khomaini, Sayyid Ruhullah, Kitabul Bai'i, Tehran, Cibiyar Tanzim wa Nashr-e Asar-e Imam Khomaini (R.A.), 1409H.
- Na'ini, Muhammad Husain, Tanbihul Umma wa Tanzihul Milla, binciken Sayyid Jawad War'i, Qum, Bustan Kitab, 1382Sh.
- Najashi, Ahmad Bin Ali, Rijal al-Najashi, binciken Sayyid Musa Shubairi Zanjani, Qum, Ofishin Intisharat Islami, 1365Sh.
- Nasiri, Muhammad Baƙir, Ma'a al-Imam Ali (A.S) fi Ahdi Malik al-Ashtar, Beirut, Dar al-Ta'aruf lil-Matbu'at, 1400H.
- Nawwab Tahrani, Mirza Muhammad Ibrahim, Farman; Ahadnamayi Malik Ashtar, Tehran, Nashr al-Duwali, 1386Sh.
- Nuwairi, Ahmad bn Abd al-Wahhab, Nihayatul Irab fi Funun al-Adab, Alkahira, Vezarat-e Farhang wa Ershad-e Islami, ba tare da shekara ba.
- Salihi Mazandarani, Muhammad Ali, Daulat-i Jawid, Qum, Salihan, 1380Sh.
- Saƙafi, Ibrahim Bin Muhammad, Al-Gharat, Qum, Dar al-Kitab al-Islami, 1410H.
- Saƙafi, Sayyid Muhammad, Usul Keshwardari az Nigar Imam Ali (A.S) Qum, Bustan Kitab, 1400Sh.
- Sayyid Radi, Muhammad Bin Husain, Nahjul Balaga, Tarjame Nasir Makarim Shirazi, Qum, Madraseh Imam Ali Bin Abi Talib (A.S), 1384Sh.
- Sayyid Radi, Muhammad Bin Husain, Nahjul Balagha, Tas'hihu Subhi Salih, Qum, Hijrat, 1414H.
- Shaik Ɗusi, Muhammad Bin Hassan, Fihrist Kutub al-Shi'a wa Usuluhum wa Asma' al-Musannifin wa Ashab al-Usul, Qum, Maktabar Mai Bincike Tabataba'i, 1420H.
- Shi'ar, Nasir, Adabul Muluk, cikin juzu'i na 1 na Da'iratul Ma'arif al-Kubra ta Musulunci, Tehran, Cibiyar Da'iratul Ma'arif al-Kubra ta Musulunci, 1369Sh.
- Shirwani, Ali, Mudiriyyat wa Mudara dar Kalam Ali (A.S), Qum, Darul Fikr, 1380Sh.
- Shuja'i, Sayyid Mahadi, An Ast Shiwayi Hukumat, Tehran, Nistan, 1403Sh.
- Ustadi, Rida, Bist Majlis Piramun Ahadnamayi Malik Ashtar, Tehran, Dar al-Kutub al-Islamiyya, 1386 Shamsi.
- Wasu marubuta, Difa'i Mashru'u Ma, Kabul, Ƙungiyar Al'adun Musulunci, 1391Sh.